ભૂત-પ્રેત-ડાકણ-પિશાચ: ભારતીય રહસ્યવાદની અંતર્ધારા

**ભૂત-પ્રેત-ડાકણ-પિશાચ: ભારતીય રહસ્યવાદની અંતર્ધારા**

*લેખક: પરાગ રતનપરા*

અંધકારની પેલે પાર, જ્યાં સ્મૃતિઓ અને સ્વપ્નો એકબીજામાં ઓગળી જાય છે, ત્યાં વસે છે આપણા ભૂત-પ્રેત, હા, તે જ પ્રાચીન છાયાઓ જે યુગોયુગોથી માનવ ચેતનાના અંતરતમ ખૂણામાં વાસ કરે છે... ડાકણ કે પિશાચ શું છે સિવાય કે આપણા જ અચેતન મનની પ્રક્ષેપણ, તે ભયંકર સત્યો જેને આપણે સ્વીકારવા નથી માગતા...

સાંજના ઝાંખા પ્રકાશમાં જ્યારે પીપળાના પાંદડા ખડખડાટ કરે, ત્યારે કોણ કહી શકે કે તે પવન છે કે કોઈ અદૃશ્ય હસ્તીનો સ્પર્શ? તંત્ર-મંત્રના ગ્રંથો કહે છે—પ્રેત એટલે અધૂરી ઇચ્છાઓનું સ્વરૂપ, અતૃપ્ત વાસનાઓનું મૂર્તિમંત રૂપ... પણ શું આપણે બધા જ કોઈને કોઈ રીતે પ્રેત નથી, આ જીવતા-જાગતા શરીરોમાં બંધાયેલા?

ડાકણ—સ્ત્રી શક્તિનું તે ભયાનક રૂપ જે પુરુષ-પ્રધાન સમાજે રચ્યું, કાળી માતાની છાયા જે રાત્રિના અંધારામાં નૃત્ય કરે... શ્મશાનની રાખ અને મૃત્યુની ગંધ તેના આભૂષણ... પિશાચ તો માત્ર આપણી જ પાશવી વૃત્તિઓનું પ્રતિબિંબ, જે ક્ષણે આપણે માનવતા ગુમાવીએ ત્યારે આપણે બનીએ છીએ પિશાચ...

વેદોમાં, પુરાણોમાં, તંત્રશાસ્ત્રમાં—સર્વત્ર આ છાયાઓની વાતો... પરંતુ શું તેઓ બહાર છે કે આપણી અંદર? જ્યારે મધ્યરાત્રિએ કોઈ અજાણ્યો અવાજ આવે, ત્યારે આપણું હૃદય જે ભયથી ધડકે તે બાહ્ય ભૂતનો ડર છે કે આપણા અંતરના અંધકારનો?

આ રહસ્યમય અસ્તિત્વો—ભૂત, પ્રેત, ડાકણ, પિશાચ—બધા જ કદાચ આપણા સામૂહિક અચેતનના પ્રતીકો, જંગિયન આર્કિટાઇપ્સ જે ભારતીય મનોભૂમિમાં સહસ્રાબ્દીઓથી રોપાયેલા છે... અને કદાચ, માત્ર કદાચ, તેઓ ખરેખર અસ્તિત્વ ધરાવે છે, આ દ્રશ્ય જગતની સીમાઓની પેલે પાર...