ભ્રષ્ટાચારનું મનોવિશ્લેષણ

ભ્રષ્ટાચારનું મનોવિશ્લેષણ
— પરાગ રતનપરા

ભારત એક વિચિત્ર દેશ છે. અહીં માણસ જન્મે છે ત્યારે દાઈને પરબીડિયું આપવું પડે છે, અને મરે છે ત્યારે સ્મશાનના લાકડાં માટે પણ 'ઉપર' કંઈક સરકાવવું પડે છે. વચ્ચેના સિત્તેર-એંસી વર્ષ? એ તો લાંચના બે પરબીડિયાં વચ્ચેનો 'ઇન્ટરવલ' છે. પૉપકૉર્ન તમારા ખર્ચે.

હું વિચારું છું — આ ભ્રષ્ટાચાર આવ્યો ક્યાંથી? નેતાઓ કહે છે અંગ્રેજો મૂકી ગયા. અંગ્રેજો કબરમાંથી કહેતા હશે — ભાઈ, અમે તો માત્ર રેલવે અને થોડા કાયદા મૂકી ગયા હતા; લાંચ તો તમારી પોતાની શોધ છે, પેટન્ટ કરાવી લો. સાચી વાત એ છે કે ભ્રષ્ટાચાર બહારથી આવતો નથી. એ અંદરથી ફૂટે છે — જેમ બાળક માતાનું દૂધ માગે એમ સ્વાભાવિક, એટલું જ પ્રાચીન, અને એટલું જ નિર્લજ્જ.

જુઓ, દરેક માણસની અંદર એક નાનું બાળક બેઠું છે. એ બાળકને બધું જોઈએ છે — હમણાં, અત્યારે, આ ક્ષણે. મીઠાઈ, રમકડું, પાડોશીની સાઇકલ, કાકાની પત્ની. મોટો થઈને એ બાળક 'સભ્ય' બને છે, 'અધિકારી' બને છે, 'માનનીય' બને છે — પણ અંદરનું બાળક મર્યું નથી. એ હવે ફક્ત ખાદીનો ઝભ્ભો પહેરીને ફાઇલ પર બેઠું છે અને રડવાને બદલે રુકાવટ કરે છે. "સાહેબ ચા-પાણી?" — આ વાક્યમાં આખું શિશુમનોવિજ્ઞાન સમાયેલું છે. ચા નથી જોઈતી, પાણી તો બિલકુલ નથી જોઈતું. જોઈએ છે ફક્ત પેલી નાની ખુશી — 'મેં લીધું' એવો અંદરનો ગલગલિયાં કરતો આનંદ.

હવે આ બાળક ઉપર એક 'પોલીસવાળો' પણ બેસાડવામાં આવ્યો છે — સમાજ, ધર્મ, મા, ગીતા, ગાંધીજીનો ફોટો ભીંત પર. આ આંતરિક પોલીસવાળાનું કામ છે કહેવાનું: "ખોટું છે, ન કર." ભારતમાં આ પોલીસવાળો ક્યારનોય 'સસ્પેન્ડ' થઈ ગયો છે. એને પણ દિવાળી પર પાંચસોની નોટ આપી દેવામાં આવી અને એ ચૂપ. ગીતાનો ફોટો દીવાલ પર હસે છે, અને નીચે ટેબલ પર પરબીડિયું સરકે છે. કૃષ્ણ જોયા કરે છે — એ તો પોતે જ માખણચોર હતા, શું બોલે?

અને પછી છે ત્રીજો માણસ — પેલો 'આદર્શવાદી'. જે કહે છે "હું તો દેશ માટે જીવું છું." આ સૌથી ખતરનાક પ્રાણી છે. કારણ કે એણે પોતાની ભૂખ એટલી ઊંડે દાટી દીધી છે કે હવે એને પોતાને પણ ખબર નથી કે એ ક્યાં દટાયેલી છે. એ ભાષણ કરે છે, પરસેવો પાડે છે, રાષ્ટ્રગીત ગાય છે — અને રાત્રે ઘરે જઈને સ્વિસ બૅન્કનું પાસબુક ઓશિકા નીચે મૂકીને સૂઈ જાય છે. સવારે ઊઠીને ફરી ભાષણ. આને કહેવાય 'સબ્લિમેશન' — ના, ના, આ શબ્દ હું નહીં વાપરું, બક્ષીસાહેબે શીખવ્યું છે કે વિદેશી શબ્દો વાપરવાથી ગુજરાતી લેખક 'પ્રોફેસર' થઈ જાય છે, 'લેખક' નહીં.

ભારતીય ભ્રષ્ટાચારની ખૂબી એ છે કે એ સામૂહિક સ્વપ્ન છે. પટાવાળાથી વડાપ્રધાન સુધી સૌ એક જ સપનું જુએ છે — "મારો દીકરો મારાથી વધારે કમાય." કમાય શાનાથી? એ પ્રશ્ન પૂછવો અસભ્યતા છે. આપણે ત્યાં પ્રશ્ન પૂછનારને 'દેશદ્રોહી' કહેવાય છે, જવાબ આપનારને 'શહીદ', અને ચૂપ રહેનારને 'સમજદાર'. સૌથી વધુ વસ્તી સમજદારોની છે — સ્વાભાવિક છે.

ગામડામાં તલાટી પાંચસો લે છે, તાલુકામાં મામલતદાર પાંચ હજાર, જિલ્લામાં કલેક્ટર પચાસ હજાર, રાજ્યમાં મંત્રી પચાસ લાખ, દિલ્હીમાં — ત્યાંનો આંકડો લખું તો કાગળ શરમાય. આ આખી સીડી એક જ મનોવૈજ્ઞાનિક સત્ય પર ઊભી છે: માણસને જે વસ્તુ બાળપણમાં ન મળી, એ એ આખી જિંદગી પાછી મેળવવા મથે છે. ભારતીય અધિકારીને બાળપણમાં 'ના' વધુ પડતી સાંભળવી પડી હતી. હવે એ દરેક ફાઇલ પર બદલો લે છે. ફાઇલ એની મા નથી, પણ ફાઇલને 'ના' કહેવામાં એને પેલું જૂનું 'ના' ભુલાય છે. પરબીડિયું આવે એટલે 'ના' 'હા' બને — અને એક ક્ષણ માટે એ ફરી ત્રણ વર્ષનો થઈ જાય, જેને માએ છેવટે લાડુ આપી દીધો હોય.

આખો દેશ આવા ત્રણ વર્ષના બાળકોથી ચાલે છે, જેમને ટાઈ પહેરાવી દેવામાં આવી છે.

ઉપાય? ઉપાય નથી. કારણ કે જે દેશમાં ભગવાનને પણ નારિયેળ, પેંડા અને સોનાનો મુગટ 'ચડાવવો' પડે — એટલે કે ઉપર બેઠેલાને પણ લાંચ આપવી પડે — ત્યાં નીચેવાળો શું કામ પાછળ રહે? આપણે ભ્રષ્ટાચાર સામે લડતા નથી; આપણે ભ્રષ્ટાચારની પૂજા કરીએ છીએ. મંદિરમાં દાનપેટી, ઑફિસમાં પરબીડિયું, ચૂંટણીમાં દારૂ — ત્રણેય એક જ ધાર્મિક વિધિનાં જુદાં જુદાં નામ છે.

છેલ્લે એક વાત. મનોવિજ્ઞાન કહે છે — જે વાતને માણસ સૌથી વધુ છુપાવે, એ જ એનું સાચું સ્વરૂપ હોય છે. ભારત સૌથી વધુ કઈ વાત છુપાવે છે? 'સ્વચ્છ ભારત'ના પોસ્ટર પાછળ. એનો અર્થ સમજી લેજો.

હું સિગારેટ સળગાવું છું. ધુમાડો ઉપર જાય છે — લાંચની જેમ, સીધો ઉપલા માળે.