ટેલિવિઝન એક અરીસો છે. અને અરીસામાં માણસ એ જ જુએ છે જે એ જોવા માંગે છે.

**— પરાગ રતનપરા**

ટેલિવિઝન એક અરીસો છે. અને અરીસામાં માણસ એ જ જુએ છે જે એ જોવા માંગે છે.

"તારક મહેતા કા ઉલ્ટા ચશ્મા." સત્તર વર્ષ. હજારો એપિસોડ. કરોડો દર્શકો. જેઠાલાલ ચંપકલાલ ગડા નામનો એક ગુજરાતી વેપારી ભારતના ઘરેઘરનો સભ્ય બની ગયો છે. કેમ? આ પ્રશ્ન સાહિત્યિક નથી, મનોવૈજ્ઞાનિક છે.

હું કહું છું: ગોકુલધામ સોસાયટી એ કોઈ સોસાયટી નથી. એ એક સપનું છે. અને સપનાંઓ હંમેશાં એ જ બતાવે છે જે વાસ્તવિકતામાં નથી હોતું.

જુઓ આજના ભારતને. પાડોશી પાડોશીનું નામ નથી જાણતો. લિફ્ટમાં બે માણસ મળે તો મોબાઇલમાં મોઢું ઘાલી દે છે. હોળી પર કોઈ રંગ નથી લગાવતું, દિવાળી પર કોઈ મીઠાઈ વહેંચવા નથી આવતું. શહેર એક કબ્રસ્તાન છે જ્યાં જીવતા માણસો દફન છે.

અને પછી ટીવી ચાલુ થાય છે. ગોકુલધામ દેખાય છે. ત્યાં ગુજરાતી, મરાઠી, બંગાળી, પંજાબી, તમિલ, બધા એક જ આંગણામાં ગરબા રમે છે. ઝઘડે છે, પણ સાંજે સાથે જમે છે. આ ભારત હવે ક્યાંય નથી. એટલે જ તે ટીવીમાં છે. જે ગુમાવ્યું છે એનો શોક માણસ કોમેડીના પડદા પાછળ કરે છે.

બકશી સાહેબે કહ્યું હતું: માણસ જે નથી એ બનવા માટે જીવે છે. જેઠાલાલ એનું સંપૂર્ણ ઉદાહરણ છે.

જેઠાલાલ કોણ છે? એક મધ્યમવર્ગીય દુકાનદાર. જાડો, ટાલવાળો, બાયકોથી ડરતો, બાપથી ગભરાતો, નોકરથી હેરાન થતો. એટલે કે — તમે. હું. આપણે બધા. ફરક માત્ર એટલો કે જેઠાલાલ પોતાની નિષ્ફળતાઓ પર હસી શકે છે, આપણે રડીએ છીએ.

દર્શક જેઠાલાલને જોઈને જે હસે છે એ હાસ્ય નિર્દોષ નથી. એ રાહતનું હાસ્ય છે. "ચાલો, મારા કરતાં પણ કોઈ વધારે બેવકૂફ બને છે." પાડોશીનું દુઃખ આપણું સૌથી મોટું મનોરંજન છે — આ સત્ય કોઈ કબૂલ નહીં કરે, પણ રેટિંગ્સ કબૂલ કરાવી દે છે.

પછી આવે છે દયા. દયા ભાભી. ગરબા, ફાફડા, "હે મા!" એક આખી ગુજરાતણ ત્રણ શબ્દોમાં સંકોચાઈ ગઈ. આ સ્ત્રી નથી, પ્રતીક છે — એ માતાનું પ્રતીક જેના ખોળામાં દરેક ભારતીય પુરુષ હજી પાછો જવા માંગે છે. જેઠાલાલ દયાને ગુમાવે છે અને શોધે છે, ગુમાવે છે અને શોધે છે. આ એપિસોડ નથી, આ માણસનો આખો જન્મારો છે. માતાને શોધવામાં જ આખી જિંદગી વીતી જાય છે.

અને ટપ્પુસેના? બાળકો જે તોફાન કરે છે, ભૂલો કરે છે, અને છતાં દરેક એપિસોડના અંતે માફ થઈ જાય છે. કોને આવું બાળપણ નહોતું જોઈતું? કોને એવા બાપ નહોતા જોઈતા જે બૂમો પાડે પણ બીજી સવારે બધું ભૂલી જાય? ટપ્પુ એ દર્શકનું ખોવાયેલું બાળપણ છે, જે ફક્ત સાડા આઠ વાગ્યે અડધો કલાક માટે પાછું આવે છે.

ભીડે માસ્તર શિસ્ત છે. પોપટલાલ કાયમી એકલતા છે — પચાસ વર્ષનો કુંવારો પત્રકાર, જેની સગાઈ ક્યારેય થતી નથી. આપણે એના પર હસીએ છીએ કારણ કે એના પર ન હસીએ તો આપણે રડી પડીએ. એકલતા એ આજના શહેરી માણસનો સૌથી મોટો રોગ છે, અને પોપટલાલ એ રોગનો રંગમંચ પરનો રંગલો છે. રંગલો એટલા માટે હોય છે કે રાજા પોતાનું દુઃખ સીધું જોઈ ન શકે.

હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન: આ સિરિયલમાં કંઈ થતું કેમ નથી?

સત્તર વર્ષથી કોઈ મરતું નથી, કોઈનો છૂટાછેડા થતા નથી, કોઈ ઘરડું થતું નથી, ટપ્પુ હજી આઠમા ધોરણમાં છે. સમય થંભી ગયો છે. અને આ જ તો રહસ્ય છે.

માણસ સૌથી વધારે કોનાથી ડરે છે? મૃત્યુથી. પરિવર્તનથી. વૃદ્ધત્વથી. ગોકુલધામમાં આ ત્રણેય નથી. ત્યાં બધું સ્થિર છે, સલામત છે, અમર છે. દર્શક ટીવી ચાલુ કરે છે ત્યારે એ મનોરંજન નથી ખરીદતો, એ થોડી વાર માટે મૃત્યુને ભૂલવાનું ભાડું ચૂકવે છે.

આ સિરિયલ હાસ્ય નથી. આ એક મંદિર છે જ્યાં ભારતીય મધ્યમવર્ગ રોજ સાંજે પ્રાર્થના કરવા જાય છે — એ ભારત માટે જે હતું, એ પાડોશ માટે જે ખોવાયું, એ બાળપણ માટે જે પાછું નહીં આવે, અને એ મા માટે જેને દરેક પુરુષ આખી જિંદગી "દયા" કહીને બોલાવતો રહે છે.

બકશી હોત તો કહેત: "ટીવી એ આજના માણસનું દેવળ છે, અને જેઠાલાલ એનો પૂજારી."

હું ઉમેરું છું: અને આપણે બધા, શ્રદ્ધાળુ દર્શકો, એ જ દેવળમાં રોજ એક જ પ્રાર્થના કરીએ છીએ —

*"હે ભગવાન, મને જેઠાલાલ જેવી જિંદગી આપ. જ્યાં સૌથી મોટી સમસ્યા નટુકાકાનો પગાર હોય."*

બાકી બધું તો સહન થઈ શકે. સત્ય સહન નથી થતું. એટલે જ સાડા આઠ વાગે છે.