ચેતનાનો વળાંક

લોકો કહે છે કે પસંદગી એટલે શું? એ કહે આ લે કે પેલું લે, લાલ કે વાદળી, ડાબે જા કે જમણે, ચા કે કોફી, અને આપણે માનીએ છીએ કે આ જ સ્વતંત્રતા છે પણ ના ના ના એ તો બજારમાં ફરવા જેવું છે કે ભાઈ આ શાક લઉં કે પેલું અને મન વિચારે કે જો હું પસંદ કરું છું તો હું મુક્ત છું પણ કોણ પસંદ કરે છે ખરેખર કોણ?

સવારે ઊઠ્યો અને કોઈએ કડવું કહ્યું, ધક્કો લાગ્યો અંદર, અને પછી... પછી શું? અહીં છે ખરી વાત, અહીં છે એ ક્ષણ જ્યાં બધું નક્કી થાય છે, એ મુક્કો પડ્યો પછી ચેતના ક્યાં જાય છે એ જ અસલી પ્રશ્ન છે ભાઈ, A કે B નહીં, પણ મુક્કા પછી તું ક્યાં ઊભો રહે છે?

કોઈ કહેતું હતું કે માણસ ઊંઘમાં જ જીવે છે, આખો દિવસ ઊંઘમાં, ચાલે છે બોલે છે ખાય છે પણ જાગતો નથી, અને ઊંઘમાં કેવી પસંદગી? સપનામાં તું પસંદ કરે છે એમ લાગે છે પણ સપનું જ બધું ચલાવે છે ને? તો પછી જાગવું પડે, પણ જાગવું એટલે શું? આંખ ખોલવી? ના રે ના, અંદર જાગવું, જ્યારે ધક્કો લાગે ત્યારે જોવું કે હું ક્યાં ગયો, ચેતના ક્યાં ખેંચાઈ ગઈ, ગુસ્સામાં? ડરમાં? દુઃખમાં?

અને આ જ છે મકાનનો નકશો, રોજ રોજ તું દોરે છે, ક્યાં બારી મૂકવી ક્યાં દરવાજો, કોઈ અપમાન કરે તો ચેતના સીધી ગુસ્સાના ઓરડામાં દોડે કે પછી તું ઊભો રહે અને જુએ કે અરે આ ઓરડો તો જૂનો છે અને સાંકડો છે અને અંધારો છે, બીજે જઈ શકું? આ પસંદગી છે, આ મુક્ત મરજી છે, બાકી ચા કે કોફી તો યંત્ર પણ પસંદ કરી શકે...

વિચાર આવે છે જાય છે, લાગણી ઊઠે છે બેસે છે, અને આપણે માનીએ છીએ કે આ બધું હું કરું છું પણ ખરેખર? કોણે ગુસ્સો મંગાવ્યો? કોણે ડર બોલાવ્યો? આપોઆપ આવી ગયું ને? તો પછી કેવી આઝાદી? એક જૂના શિક્ષકે કહેલું કે માણસ પાસે ઘણા "હું" છે, સવારનો હું જુદો, બપોરનો જુદો, ગુસ્સાવાળો જુદો, પ્રેમવાળો જુદો, અને બધા કહે "હું હું હું" પણ કોઈ એકબીજાને ઓળખતા નથી, અને આ બધા વચ્ચે અસલી હું ક્યાંક ઊંઘે છે...

તો જાગવાની કળા શીખવી પડે, મુક્કો પડે ત્યારે જોવું, અંદર શું હલ્યું? ક્યાં ખેંચાણ થયું? અને પછી એક ક્ષણ માટે ઊભા રહેવું, શ્વાસ લેવો, અને પૂછવું: હું ક્યાં જવા માગું છું? આ ઓરડામાં જ્યાં હંમેશાં જાઉં છું કે કોઈ નવી જગ્યાએ? આ છે ફ્લોરપ્લાન દોરવો, આ છે સ્થાપત્ય, આત્માનું સ્થાપત્ય...

રોજ નાની નાની ક્ષણોમાં આ મોકો આવે છે, ટ્રાફિકમાં કોઈ હોર્ન મારે, પત્ની કંઈક કહે, બોસ ટોકે, મિત્ર ભૂલી જાય, અને દરેક વખતે ધક્કો, અને દરેક વખતે પ્રશ્ન: ચેતના ક્યાં ગઈ? જૂની ટેવ મુજબ ગઈ કે તેં પકડી? તેં જોયું? તેં પસંદ કર્યું?

આ બહુ સહેલું નથી, વર્ષોની ટેવ છે આપોઆપ પ્રતિક્રિયા કરવાની, પણ શરૂઆત નાની હોય, એક દિવસમાં એક ક્ષણ પકડ, એક ધક્કો જો, એક વળાંક પર ઊભો રહે, અને ધીમે ધીમે નકશો બદલાશે, ઘર બદલાશે, તું બદલાઈશ...

કારણ કે મુક્ત મરજી એ કોઈ ફિલોસોફીનો વિષય નથી, એ રોજની પ્રેક્ટિસ છે, એ ક્ષણનો ખેલ છે, એ વળાંક પરનો નિર્ણય છે, અને સૌથી મોટી વાત: એ ત્યારે જ બને જ્યારે તું જાગતો હોય...

તો જાગ, જો, ઊભો રહે, અને પછી ચાલ...

---

**- રતનપરા**

---

#સ્વતંત્રતા #ચેતના #આત્મજાગૃતિ