Distance Model: નજીક આવો, પણ બહુ નજીક નહીં!

**Distance Model: નજીક આવો, પણ બહુ નજીક નહીં!**
**ડિસ્ટન્સ મોડેલ: નજીક આવો, પણ બહુ નજીક નહીં!**

પરાગ રતનપરા

ગુજરાતી માણસ બે વસ્તુ રોજ માપે છે. એક સોનાનો ભાવ, બીજું સામેવાળાથી અંતર. સોનાનો ભાવ છાપામાં આવે છે. અંતરનો ભાવ કોઈ છાપતું નથી, પણ દરેક જણ મનમાં રોજ ગણે છે. આને કહેવાય "ડિસ્ટન્સ મોડેલ". સંબંધ કેટલો ગાઢ છે એ પ્રેમથી નહીં, તમે કેટલા ફૂટ દૂર ઊભા છો એનાથી નક્કી થાય છે.

લગ્નના સ્ટેજ પર ફોટોગ્રાફર બૂમ પાડે, "કાકા, જરા નજીક આવો!" બાર વર્ષથી મિલકતના મુદ્દે બોલતા ન હોય એવા કાકા-ભત્રીજા ખભે હાથ મૂકીને દાંત કાઢે છે. ફ્લેશ બંધ થાય કે તરત ત્રણ ફૂટ ખસી જાય. ફોટામાં સંબંધ દેખાય છે, હકીકતમાં સંબંધની જગ્યાએ ત્રણ ફૂટની કાયમી સરહદ છે.

"અમારે ત્યાં આવજો, ઘર તમારું જ છે." આ વાક્ય બોલનાર માણસ ઘરનું સરનામું નથી આપતો, વિદાયનું ભાષણ આપે છે. તમે સાચે પહોંચી જાઓ તો પહેલાં કહેશે, "અરે, આજે તો અમે બહાર નીકળતા હતા!" ઘર તમારું છે, પણ ફક્ત દૂરથી.

લિફ્ટમાં ચાર જણ બે ફૂટની જગ્યામાં ઊભા હોય છે. બધા એવી એકાગ્રતાથી ફ્લોરનું બટન જુએ છે જાણે ત્યાં ગીતાનો ચોથો અધ્યાય લખ્યો હોય. દસ વર્ષથી એક જ દીવાલની આરપાર રહેતા પડોશીનું નામ ખબર નથી. દીવાલ ભૂકંપમાં તૂટે ત્યારે જ ખબર પડે કે બાજુમાં માણસ રહેતો હતો.

હવે ડિજિટલ અંતર. વોટ્સએપમાં બ્લૂ ટિક થઈ ગઈ, પણ જવાબ નથી. આ ભૌગોલિક અંતર નથી, આ અંગૂઠાનું અંતર છે. ગ્રુપમાં રોજ સવારે "ગુડ મોર્નિંગ"ના ગુલાબ મોકલનાર કાકા દીકરા સાથે વર્ષમાં બે વાર બોલે છે, દિવાળી અને બીમારી વખતે. ફેસબુક પર ચાર હજાર આઠસો મિત્રો છે, પણ હોસ્પિટલમાં બેસવા માટે ચાર જણ શોધવા પડે છે.

ભારતીય વિરોધાભાસ તો જુઓ. ટ્રેનમાં અજાણ્યો માણસ ખભા પર માથું મૂકીને ઊંઘી જાય તો આપણે સહન કરી લઈએ છીએ. સગો ભાઈ ફોન કરે તો પૂછીએ, "કેમ, કંઈ કામ હતું?" અજાણ્યા પ્રત્યે ઉદારતા અને સગા પ્રત્યે કંજૂસાઈ, આ આપણી રાષ્ટ્રીય પરંપરા છે.

સાચું કહું તો આ મોડેલ પ્રેમ માપતું નથી, સગવડ માપે છે. જમણવાર હોય, નફો હોય કે ફોટો પડવાનો હોય ત્યારે બધા નજીક. બીમારી હોય, ઉધાર હોય કે જવાબદારી હોય ત્યારે બધા અચાનક "અમે તો બહુ દૂર છીએ". અંતર મીટરમાં નથી મપાતું, જરૂરિયાતમાં મપાય છે.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો**

- અમેરિકન માનવશાસ્ત્રી એડવર્ડ હૉલે 1966ના પુસ્તક *The Hidden Dimension*માં "પ્રોક્ઝિમિક્સ" સમજાવ્યું. એમાં માણસો વચ્ચેના અંતરના ચાર પટ્ટા છે: આત્મીય, અંગત, સામાજિક અને જાહેર. આત્મીય પટ્ટો લગભગ દોઢ ફૂટ સુધીનો ગણાય છે, અને એ કયા દેશમાં છો એ પ્રમાણે બદલાય છે.
- મગજના amygdala ભાગને નુકસાન થયેલી "એસ.એમ." નામની દર્દી પર થયેલા સંશોધન (2009) મુજબ, તેને અંગત અંતરનો ખ્યાલ જ ન હતો. અજાણ્યા સાથે પણ તે નાક અડે એટલી નજીક ઊભી રહી જતી અને તેને કોઈ અસ્વસ્થતા થતી ન હતી.
- ફિલસૂફ શોપનહોઅરે "સેહૂડીઓ" (porcupines)ની ઉપમા આપી હતી. ઠંડીમાં એકબીજાની નજીક જાય ત્યારે કાંટા વાગે, દૂર જાય ત્યારે ઠંડી લાગે. છેવટે એવું અંતર શોધે જ્યાં હૂંફ પણ મળે અને કાંટા પણ ન વાગે.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#DistanceModel #Proxemics #SocialSatire #GujaratiEssay #ડિસ્ટન્સમોડેલ #સંબંધોનુંગણિત #ગુજરાતીનિબંધ #વ્યંગ

*નોંધ: યાદી પ્રમાણે #521 "Distance Model" છે અને તેમાં વધુ વિગત ન હોવાથી મેં તેને સંબંધો/અંગત જગ્યાના "અંતર"ના અર્થમાં લીધું છે. જો બિઝનેસ કે અન્ય અર્થમાં જોઈતું હોય તો કહેજો. એસ.એમ. અંગેની વિગત સંશોધનના સારાંશ મુજબ છે, પ્રકાશન પહેલાં એક વાર ચકાસી લેવી હિતાવહ છે.*