કાગડાને દૂધપાક, બાપને ઠંડી ચા

**Kheer for the Crow, Cold Tea for the Father**
**કાગડાને દૂધપાક, બાપને ઠંડી ચા**

પરાગ રતનપરા

ભાદરવો બેસે એટલે ગુજરાતની સોસાયટીઓમાં એક ચમત્કાર થાય છે. જે કાગડાને આખું વર્ષ "હટ્ટ… હટ્ટ…" કહીને ધાબેથી ઉડાડ્યો હોય, એને જ હવે થાળી લઈને ધાબે ઊભા રહીને "કા… કા… આવ ને બાપા…" કહીને બોલાવવામાં આવે છે. કાગડો પણ મનમાં વિચારતો હશે, "આ માણસજાતની યાદશક્તિ વર્ષમાં સોળ દિવસ જ કેમ જાગે છે?"

આ સોળ દિવસ એટલે પિતૃપક્ષ. ભાદરવા વદ પડવાથી સર્વપિત્રી અમાસ સુધીનો ગાળો. માન્યતા એવી છે કે આ દિવસોમાં પિતૃઓ પૃથ્વી પર આવે છે અને પોતાના વંશજો પાસેથી અન્ન-જળની આશા રાખે છે. "શ્રાદ્ધ" શબ્દ "શ્રદ્ધા" પરથી આવ્યો છે. એટલે કે જે શ્રદ્ધાથી અપાય તે શ્રાદ્ધ. શરત શ્રદ્ધાની છે, દૂધપાકની જાડાઈની નહીં. પણ આપણે ત્યાં શરતો હંમેશાં ફાઈન પ્રિન્ટમાં જ રહી જાય છે.

વિધિ શું? જે તિથિએ વડીલનું અવસાન થયું હોય, એ તિથિએ એમનું શ્રાદ્ધ થાય. તિથિ યાદ ન હોય, અથવા યાદ રાખવાની તસ્દી ન લીધી હોય, એમના માટે સર્વપિત્રી અમાસ છે. શાસ્ત્રોએ પણ ભૂલકણા દીકરાઓ માટે "કેચ-ઓલ" વ્યવસ્થા રાખી છે. હાથમાં પાણી, કાળા તલ અને દર્ભ લઈને તર્પણ થાય. ભાત કે જવના લોટના પિંડ બને અને પિંડદાન થાય. પિતા, દાદા અને પરદાદા એમ ત્રણ પેઢીને યાદ કરાય. બ્રાહ્મણને જમાડાય. ગાય, કૂતરા અને કાગડા માટે ભાગ કઢાય. આને કાગવાસ કહે છે. કાગડો યમરાજનો સંદેશવાહક ગણાય છે, એટલે એ ખાય તો ભોજન પિતૃઓ સુધી પહોંચ્યું એવું માનવામાં આવે. જેને વધુ પુણ્ય જોઈતું હોય એ ગયા જઈને પિંડદાન કરે, અને માતાના શ્રાદ્ધ માટે ગુજરાતનું સિદ્ધપુર તો "માતૃગયા" કહેવાય છે.

કેમ? કારણ કે હિન્દુ વિચારમાં માણસ ત્રણ ઋણ લઈને જન્મે છે: દેવઋણ, ઋષિઋણ અને પિતૃઋણ. જેમણે તમને જીવન આપ્યું એમનું ઋણ. વાત સુંદર છે. પ્રશ્ન એ છે કે આપણે આ ઋણ ક્યારે ચૂકવીએ છીએ?

ચાલો, એક સામાન્ય ગુજરાતી ઘરમાં જઈએ.

પપ્પા જીવતા હતા ત્યારે સાંજે ધીમેથી પૂછતા, "બેટા, ચાનો અડધો કપ મળશે?" જવાબ મળતો, "પપ્પા, ડાયાબિટીસ છે. ડૉક્ટરે ના પાડી છે." આજે એ જ ઘરમાં એ જ પપ્પાના નામે ત્રણ લિટર દૂધનો દૂધપાક બને છે, ઉપર ચારોળી, કેસર, એલચી. ખાંડ? "આજે તો પપ્પાનો દિવસ છે, મોળું થોડું બનાવાય?" ડાયાબિટીસ સ્વર્ગમાં નથી હોતો એવી શ્રદ્ધા સૌને છે, પણ પૃથ્વી પર ઘડપણમાં એકલતા હોય છે એવી ખબર કોઈને નથી.

પપ્પા બે વર્ષ વૃદ્ધાશ્રમમાં રહ્યા. મહિને એક ફોન. એ પણ "નેટવર્ક નથી" કહીને અડધો કપાઈ જતો. હવે દર વર્ષે વોટ્સએપ સ્ટેટસ પર હાર પહેરાવેલો ફોટો મુકાય છે: "Miss you Papa 🙏 તમારા સંસ્કાર જ અમારી મૂડી છે." સિત્તેર વ્યૂ. બાવીસ હાથ જોડેલાં ઇમોજી. પપ્પાને જીવતેજીવ આટલું "એન્ગેજમેન્ટ" ક્યારેય મળ્યું નહોતું.

હવે શહેરમાં નવી સમસ્યા છે: કાગડા જ નથી. મોબાઇલ ટાવર, કોંક્રિટ અને આપણી સ્વચ્છતા ઝુંબેશે બિચારાને ભગાડી દીધા. એટલે આખું કુટુંબ થાળી લઈને ધાબે કલાક ઊભું રહે છે, જાણે કોઈ VIP ના આગમનની રાહ જોતું હોય. કાગડો આવે તો હરખ. ન આવે તો ફફડાટ: "નક્કી પપ્પા નારાજ છે." જ્યારે પપ્પા સાચે નારાજ હતા, રોજ નારાજ હતા, ત્યારે ઘરમાં કોઈને ફરક નહોતો પડતો. આજે એક કાગડાના મૂડ પર આખા ઘરની શાંતિ ટકી છે. જે માણસનું આખી જિંદગી સાંભળ્યું નહીં, એનો અભિપ્રાય હવે પક્ષીની ચાંચ દ્વારા લેવાય છે.

અને સોસાયટી? બાજુવાળાં માસીની નજર કાગવાસની થાળી પર હોય છે. "એમણે તો ખાલી ખીર કરી. અમારે ત્યાં તો દૂધપાક, પૂરી, ભજિયાં, બધું હોય. અમારા સસરા બહુ શોખીન હતા." સસરા શોખીન હતા કે નહીં એ ખબર નથી, પણ વહુ કોમ્પિટિટિવ જરૂર છે. શ્રાદ્ધ પણ હવે શ્રદ્ધા કરતાં "સ્ટેટસ"નો મામલો બની ગયું છે.

બીજો વિરોધાભાસ જુઓ. શ્રાદ્ધમાં નવી વસ્તુ ન ખરીદાય, અશુભ ગણાય. એટલે સોળ દિવસ ખરીદી બંધ. પણ ઑનલાઇન સેલનું કાર્ટ ભરાઈને તૈયાર છે, ડિલિવરી "અમાસ પછી" સેટ કરી છે. પિતૃઓનું માન પણ રહ્યું અને ડિસ્કાઉન્ટ પણ ન ગયું. આને કહેવાય ગુજરાતી સંતુલન.

હવે સવાલ: શું ફક્ત હિન્દુઓ જ મૃત સ્વજનોને આ રીતે યાદ કરે છે? ના. ભગવાન અલગ, ભાષા અલગ, પણ માણસનું દુઃખ અને માણસનો દંભ, બંને સાર્વત્રિક છે.

ઇસ્લામમાં "શ્રાદ્ધ" જેવો કોઈ નિશ્ચિત પક્ષ નથી, પણ ભાવના મળતી આવે છે. ઇસ્લામ માને છે કે મૃત્યુ પછી માણસનાં કર્મો અટકી જાય છે, તે પોતે હવે કંઈ કમાઈ શકતો નથી. એટલે જીવતા લોકો એના માટે દુઆ કરે, કુરઆન પઢે, ફાતિહા પઢે, દાન આપે. એને "ઇસાલ-એ-સવાબ" કહે છે, એટલે કે સારાં કામનું પુણ્ય મરહૂમ સુધી પહોંચાડવું. પયગંબર સાહેબની એક જાણીતી હદીસ કહે છે કે મૃત્યુ પછી ત્રણ વસ્તુ જ કામ આવે: સદકા-એ-જારિયા એટલે કે સતત ચાલતું દાન (કૂવો, શાળા, દવાખાનું), લોકોને ફાયદો કરે એવું જ્ઞાન, અને નેક ઓલાદ જે એના માટે દુઆ કરે. લોકો કબ્રસ્તાન જઈને ઝિયારત કરે છે. ભારતીય ઉપખંડમાં શબ-એ-બારાતની રાત્રે કબરો પર દીવા થાય છે, ફાતિહા પઢાય છે. અહીં ત્રીજું (સોયમ) અને ચાલીસમું (ચેહલુમ) પણ થાય છે, જોકે કેટલાક મુસ્લિમ પંથો આને પાછળથી ઉમેરાયેલી પરંપરા માનીને ટાળે છે.

પણ ધ્યાનથી વાંચો: હદીસ "નેક ઓલાદ" કહે છે. "સ્ટેટસ મૂકનારી ઓલાદ" નહીં. "ચેહલુમમાં બિરયાની સારી બનાવનારી ઓલાદ" પણ નહીં.

ખ્રિસ્તી ધર્મમાં પણ યાદની પરંપરા છે, પણ સંપ્રદાય પ્રમાણે ફરક છે. કૅથોલિક ખ્રિસ્તીઓ 2 નવેમ્બરે "ઑલ સોલ્સ ડે" મનાવે છે. એ દિવસે મૃત આત્માઓ માટે ખાસ પ્રાર્થના અને માસ થાય, લોકો કબ્રસ્તાન જઈને મીણબત્તી અને ફૂલ મૂકે. કારણ? કૅથોલિક માન્યતા પ્રમાણે કેટલાક આત્માઓ સ્વર્ગમાં જતાં પહેલાં "પર્ગેટરી"માં શુદ્ધિ પામે છે, અને જીવતાઓની પ્રાર્થના એમને મદદ કરે છે. ઓર્થોડોક્સ ખ્રિસ્તીઓ મૃત્યુ પછી ત્રીજા, નવમા અને ચાલીસમા દિવસે અને પછી દર વર્ષે સ્મરણ-પ્રાર્થના કરે છે, અને "કોલિવા" નામની બાફેલા ઘઉંની મીઠી વાનગી બધાને વહેંચે છે. આપણા પિંડ અને પ્રસાદની જાણે દૂરની પિતરાઈ! પ્રોટેસ્ટન્ટ ખ્રિસ્તીઓ સામાન્ય રીતે મૃતકો માટે પ્રાર્થના નથી કરતા. એમના માટે સ્મરણ છે, વિધિ નહીં.

અને મેક્સિકો? ત્યાં "દિયા દે લોસ મુએર્તોસ" ઊજવાય છે. ઘરમાં વેદી બને, ઉપર સ્વજનોના ફોટા, એમની ગમતી વાનગીઓ અને ગલગોટાનાં ફૂલ. માન્યતા એ કે એ દિવસે આત્માઓ ઘરે મળવા આવે છે. અમેરિકા ખંડની બીજી બાજુ, બીજી ભાષા, બીજો ધર્મ, અને છતાં એ જ ગલગોટો, એ જ થાળી, એ જ આશા કે "એ આવશે." માણસ ગમે ત્યાં જન્મે, મર્યા પછી ભોજન પીરસવામાં એ બહુ ઉદાર બની જાય છે.

એટલે મૂળ વાત એ છે કે હિન્દુ ધર્મ પિંડ આપવાનું કહે છે, ઇસ્લામ દુઆ અને દાનનું કહે છે, ખ્રિસ્તી ધર્મ પ્રાર્થના અને મીણબત્તીનું કહે છે. ત્રણેય એક જ વાત કહે છે: "જે ગયા છે એમને ભૂલશો નહીં." પણ કોઈ ધર્મે એમ નથી કહ્યું કે "જે જીવે છે એમને અવગણો, અને ગયા પછી ઉત્સવ કરો." એ શોધ તો આપણી પોતાની છે, સંપૂર્ણ સ્વદેશી.

શ્રાદ્ધ એટલે શ્રદ્ધા. પણ આપણે શ્રદ્ધાને કેલેન્ડરમાં પૂરી દીધી છે, વર્ષમાં સોળ દિવસ, તિથિ પ્રમાણે, મુહૂર્ત પ્રમાણે. બાકીના ત્રણસો ઓગણપચાસ દિવસ પિતૃઓ ઘરના ખૂણામાં બેઠેલા જીવતા માણસો હોય છે, અને એમના માટે કોઈ મુહૂર્ત નથી હોતું.

એક નમ્ર સૂચન: જીવતા બાપને આજે ચાનો અડધો કપ આપી દો. ખાંડ ઓછી નાખજો, પણ સમય વધારે આપજો. કદાચ પછી કાગડાની રાહ જોવામાં એટલી બેચેની નહીં થાય.

કાગડો તો આવશે, ન આવે તો કબૂતર ખાઈ જશે. પણ જે માણસ ગયો, એ હવે કોઈ થાળી માટે પાછો નથી આવવાનો.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો**

- કાગડા માણસનો ચહેરો વર્ષો સુધી યાદ રાખે છે. યુનિવર્સિટી ઑફ વૉશિંગ્ટનના સંશોધનમાં જોવા મળ્યું કે જે માણસે એમને હેરાન કર્યા હોય, એને જોઈને કાગડા કકળાટ કરે છે અને બીજા કાગડાઓને પણ "ચેતવી" દે છે. એટલે આખું વર્ષ જે કાગડાને ઉડાડ્યો હોય, એ શ્રાદ્ધમાં તમારી થાળી પર ન આવે તો પપ્પાનો વાંક ન કાઢશો.
- લોકપરંપરામાં એવી કથા છે કે દાનવીર કર્ણ સ્વર્ગમાં ગયો ત્યારે એને ભોજનને બદલે સોનું પીરસાયું, કારણ કે એણે જીવનભર સોનું દાન કર્યું પણ પિતૃઓને અન્ન નહોતું આપ્યું. એટલે એને પંદર દિવસ પૃથ્વી પર પાછો મોકલાયો, અને એ જ દિવસો પિતૃપક્ષ બન્યા એવું કહેવાય છે.
- મેક્સિકોમાં મૃત સ્વજનોના તહેવારમાં ગલગોટાનાં ફૂલ જ વપરાય છે. ત્યાં માન્યતા છે કે એની તેજસ્વી રંગત અને સુગંધ આત્માઓને ઘરનો રસ્તો બતાવે છે. ભારતથી હજારો કિલોમીટર દૂર, એ જ ફૂલ, એ જ કામ.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#Shraddh #PitruPaksha #GujaratiSatire #RememberTheLiving
#શ્રાદ્ધ #પિતૃપક્ષ #કાગવાસ #ગુજરાતીનિબંધ