મફત" નામની સૌથી મોંઘી વસ્તુ

**English Title:** *Free Things Always Cost the Most*
**ગુજરાતી શીર્ષક:** *"મફત" નામની સૌથી મોંઘી વસ્તુ*

---

અમેરિકાની નીચે એક પ્રચંડ પાણીની ટાંકી છે. જમીન નીચે. હજારો વર્ષોથી ભરાયેલી. ભગવાને ભરી, વરસાદે સાચવી, અને માણસે — શું કર્યું? એણે ૧૯૫૦માં એક ગોળ ફરતું પાઈપ બનાવ્યું, જે ઘડિયાળના કાંટાની જેમ ફરે અને ખેતરમાં પાણી છાંટે. બસ, ત્યારથી માણસને લાગ્યું કે એ ભગવાનનો બાપ થઈ ગયો. ખેતર લીલાંછમ, કોઠાર છલકાતા, અને નીચે? નીચે ટાંકી ખાલી થતી જાય. પહેલા ૫૦ ફૂટ ખોદો તો પાણી, હવે ૨૬૫ ફૂટ ખોદો ત્યારે માંડ ભીની માટી મળે. કેન્સાસનું અડધું પાણી ગાયબ. ક્યાં ગયું? ખબર નથી. કોઈ જવાબદાર નથી, કારણ કે જ્યારે ચીજ "મફત" હોય, ત્યારે જવાબદારી પણ મફતમાં જ ગાયબ થાય છે.

આ વાર્તા નવી નથી, સાહેબ. દરિયામાં માછલીઓ હતી — ખલાસ. આકાશમાં કબૂતરોના ટોળાં હતાં જે સૂરજ ઢાંકી દેતાં — ખલાસ. જંગલો હતાં — ખલાસ. માણસની એક જૂની ટેવ છે: જે વસ્તુ બધાની હોય, એ વસ્તુ કોઈની નથી હોતી. સોસાયટીના કોમન ગાર્ડનમાં ઘાસ સુકાઈ જાય છે, કારણ કે ૪૦ ફ્લેટવાળા બધા વિચારે છે કે "પાડોશી પાણી છાંટશે." લગ્નના બુફેમાં છેલ્લે રસગુલ્લાનો કૂંડું ખાલી પડે છે અને એક માણસ બે પ્લેટ ભરીને ઘરે લઈ જાય છે — "પૈસા ભર્યા છે, વસૂલ તો કરવા જ પડે ને?" આ "વસૂલ કરવાની" માનસિકતા ફક્ત જમણવારમાં નહીં, જમીન નીચેના પાણીમાં પણ કામ કરે છે.

હવે આ જ વાર્તાનો બીજો અધ્યાય તૈયાર છે — રસ્તાઓ પર. ગાડીઓ હવે પોતે ચાલશે. તમે પાછળ બેસીને ઊંઘો, મોબાઈલમાં રીલ્સ જુઓ, અથવા ગુજરાતી સિરિયલ જોઈને ભાભીના આંસુ સાથે તમારા આંસુ મિક્સ કરો. વેમો નામની કંપનીની ગાડીઓ માણસ કરતાં ૮૦% ઓછા અકસ્માત કરે છે. એટલે કે માણસ — જે ભગવાનની સૌથી બુદ્ધિશાળી રચના કહેવાય છે — એ સ્ટીયરિંગ પકડે એના કરતાં મશીન પકડે એ સારું. આ વાક્ય બોલવામાં જેટલું સહેલું છે, સ્વીકારવામાં એટલું જ અપમાનજનક. પણ સત્ય તો છે જ.

ગાડીની અંદર બેડ થઈ જશે, લાઈટ ડિમ થશે, એસી પોતે એડજસ્ટ થશે. અમદાવાદથી મુંબઈ સૂતાં સૂતાં. સુરતથી રાજકોટ વાઈફ સાથે ઝઘડતાં ઝઘડતાં, ડ્રાઈવિંગની ચિંતા વગર. પહેલા તો ઘરમાં બેઠાં બેઠાં ઝઘડતા હતા — હવે ૧૨૦ કિલોમીટરની ઝડપે ઝઘડી શકાશે. પ્રગતિ એટલે આનું જ નામ.

પણ સાહેબ, અહીં જ ગરબડ છે. જ્યારે ડ્રાઈવિંગ "મજા" બની જશે, ત્યારે માણસ બધે જ જશે. કરિયાણું લેવા? ગાડી. પાનનો મસાલો લેવા? ગાડી. પાડોશીને "કેમ છો" પૂછવા? ગાડી. જે રસ્તાઓ આજે જામથી ભરાય છે, એ કાલે મહા-જામથી ભરાશે. કારણ કે રસ્તો "મફત" છે. પેટ્રોલ ભરો, ટોલ ભરો, બસ. પછી રસ્તા પર બેસી રહો — કોઈ ભાડું નહીં લે. અને ભારતીય માણસ "મફત" શબ્દ સાંભળે એટલે એની આંખમાં એવી ચમક આવે છે જે દિવાળીના ફટાકડામાં પણ નથી હોતી. મફતની વાઈફાઈ માટે ત્રણ કલાક રિચાર્જની દુકાન બહાર ઊભા રહેનારી પ્રજા છીએ આપણે. તો મફતના રસ્તા પર તો આપણે પિકનિક જ માણીશું.

પરિણામ? જે ટેક્નોલોજી જીવન સહેલું કરવા આવી હતી, એ જ ટેક્નોલોજી રસ્તાઓને ગ્રાઉન્ડ-લેવલ પાર્કિંગ બનાવી દેશે. ઉપર પુલ, નીચે પુલ, વચ્ચે પુલ — અને દરેક પુલ પર ટ્રાફિક. પ્રધાનો ફીત કાપતા જશે, કોન્ટ્રાક્ટરો ઘર બાંધતા જશે, અને આપણે "વિકાસ" ના નામે પચાસ વર્ષ સુધી હોર્ન મારતા રહીશું.

ઉપાય શું? ઉપાય સહેલો છે, પણ ગળે ઉતરે એવો નથી. પાણી માટે — દરેક ગેલન પર ભાવ. રસ્તા માટે — ભીડના સમયે ફી. જેને "કંજેશન પ્રાઈસિંગ" કહે છે. લંડન, સિંગાપોર કરે છે. પણ ભારતમાં આ વાત કરો તો લોકો કહેશે — "અરે, રસ્તો તો બાપદાદાનો છે!" ભાઈ, બાપદાદાનો રસ્તો હતો ત્યારે ત્યાં ઊંટ ચાલતું હતું, હવે ત્યાં બેંગલુરુ જેવી હાલત છે. કંઈક તો બદલો.

સાચી વાત એ છે કે "મફત" ની કિંમત હંમેશા સૌથી મોંઘી હોય છે. ફરક માત્ર એ છે કે એ કિંમત આપણે નહીં, આપણાં છોકરાંઓ ચૂકવે છે. પાણી ખલાસ થાય ત્યારે, રસ્તા જામ થાય ત્યારે, હવા ઝેરી થાય ત્યારે — બધો બોજો આવનારી પેઢી પર. અને આપણે? આપણે વોટ્સએપ પર ફોરવર્ડ મોકલીશું: "પ્રકૃતિ બચાવો." 🌱

---

### 🔍 સાચા પણ વિચિત્ર તથ્યો (Real but Weird Facts)

- **ઓગાલાલા જળભંડાર** એટલો વિશાળ છે કે જો એને સંપૂર્ણ ખાલી કરી નાખવામાં આવે, તો કુદરતી રીતે ફરી ભરાતા ૬,૦૦૦ વર્ષ લાગે. માણસ ૭૦ વર્ષમાં અડધો ખાલી કરી ચૂક્યો છે. કાર્યક્ષમતા!
- **સેલ્ફ-ડ્રાઇવિંગ ગાડીઓ** એકબીજા સાથે "વાત" કરી શકશે — એટલે કે ગાડીઓ ગપસપ કરશે, અને માણસ મોબાઈલ સ્ક્રોલ કરશે. શ્રેષ્ઠતમ ક્રાંતિ.
- **લોસ એન્જલસનો ૪૦૫ હાઇવે** એક વાર પહોળો કરવામાં અબજો ડોલર ખર્ચ્યા — પરિણામ? ટ્રાફિક પહેલાં કરતાં વધારે થયો. કારણ કે રસ્તો પહોળો કરો એટલે વધારે ગાડીઓ આવે. આને "Induced Demand" કહે છે. ગુજરાતીમાં — "મફતનું જોઈને દોડ્યા."

---

**Parag Ratanpara**

*If you like it, please share it.*

#Satire #SocialCommentary #FutureOfTransport #TragedyOfTheCommons #ગુજરાતીનિબંધ #વ્યંગ #સામાજિકચિંતન #પરાગરતનપરા