ફ્રોઈડ પાગલ નહોતો. પાગલ તો આપણે છીએ — જે એને પાગલ કહીને નિરાંતે સૂઈ ગયા.
**— પરાગ રતનપરા**
---
ફ્રોઈડ પાગલ નહોતો. પાગલ તો આપણે છીએ — જે એને પાગલ કહીને નિરાંતે સૂઈ ગયા.
એ માણસે કહ્યું કે તમારી અંદર એક મજૂર છે જે રોજ ઈંટો ચણે છે, અને એક બીજો મજૂર છે જે રાત પડે ચૂપચાપ ઈંટો ખેંચી કાઢે છે. તમે સવારે ઊઠીને કહો છો — "અરે, દીવાલમાં તિરાડ ક્યાંથી આવી?" — અને પછી વોટ્સએપ પર ગુડ મોર્નિંગ મોકલો છો. ફ્રોઈડે આ બીજા મજૂરનું નામ આપ્યું — થૅનેટોસ. મૃત્યુની વૃત્તિ. ડેથ ડ્રાઇવ.
પ્લેઝર પ્રિન્સિપલ — સુખનો સિદ્ધાંત — એ તો સમજાય એવો હતો. માણસ સુખ શોધે, દુઃખથી ભાગે. પણ ફ્રોઈડે જોયું કે માણસ એવું ઘણું કરે છે જે એને ખબર છે કે નુકસાન કરશે — છતાં કરે છે. એ જ સિગારેટ, એ જ ઝેરીલો સંબંધ, એ જ રાજકીય પક્ષને ફરી મત, એ જ ભૂલ — વારંવાર. ફ્રોઈડે કહ્યું: આ ભૂલ નથી, આ ડ્રાઇવ છે. માણસની અંદર કંઈક છે જે પાછું જવા માંગે છે — જડ પદાર્થ તરફ, અચેતન તરફ, શૂન્ય તરફ.
રિપીટિશન કમ્પલ્શન. પુનરાવર્તનની મજબૂરી. એક માણસ દર વખતે એવી જ સ્ત્રી પસંદ કરે છે જે એને છોડીને જશે. એક પ્રજા દર વખતે એવો જ નેતા ચૂંટે છે જે એને લૂંટશે. તમે કહેશો — "લોકો મૂર્ખ છે." ફ્રોઈડ કહે છે — "ના, લોકો મૃત્યુ તરફ ખેંચાઈ રહ્યા છે, અને એમને ખબર પણ નથી."
હવે ચંદ્રકાંત બક્ષી હોત તો અહીં એક ટૂંકો વાક્ય લખત: "માણસ જીવવા માટે નથી બનેલો; એ મરવા માટે બનેલો છે — જીવવું એ માત્ર મરવાની તૈયારી છે."
અને આ વાત ફક્ત વ્યક્તિ પૂરતી નથી.
---
એક ઈમારતની કલ્પના કરો. ભવ્ય. પચાસ માળની. અંદર મેઈન્ટેનન્સ ક્રૂ છે — દરરોજ પેઈન્ટ કરે, પાઈપ ઠીક કરે, લિફ્ટ ચાલુ રાખે. પણ એ જ ઈમારતમાં, ભોંયરામાં, એક ડિમોલિશન ટીમ પણ છે — જે ધીમે ધીમે બોલ્ટ ઢીલા કરે છે, પાયામાંથી સળિયા ખેંચે છે, વાયરિંગ કાપે છે. કોઈને ખબર નથી. ઉપર લોકો પાર્ટી કરે છે, નીચે ઈમારત ખોખલી થઈ રહી છે.
આ ઈમારત સંસ્કૃતિ છે. આ ઈમારત દેશ છે. આ ઈમારત તમે છો.
ગુજરાતી માણસ આ વાત સાંભળીને કહેશે — "એ બધું વિદેશમાં હોય, આપણે ત્યાં ફેમિલી વેલ્યુઝ છે." ભાઈ, ફેમિલી વેલ્યુઝમાં જ તો થૅનેટોસ સૌથી ખુશ છે! દર ચોથી પેઢીએ બિઝનેસ તૂટે, ભાઈઓ છૂટા પડે, મિલકતના કેસ ચાલે, અને છેલ્લે બધા કહે — "કિસ્મત." કિસ્મત નહીં, ભાઈ, ડેથ ડ્રાઇવ.
---
યુદ્ધ. પર્યાવરણનો વિનાશ. આબોહવા પરિવર્તન. ન્યુક્લિયર હથિયારોનો જખીરો.
કોઈ રેશનલ માણસ પૃથ્વીને ૪૦૦ વાર નષ્ટ કરી શકે એટલા બૉમ્બ ન બનાવે. એક વાર નષ્ટ થઈ ગઈ તો પછી બાકીના ૩૯૯ વાર શું કરવાના? આ તર્કનો પ્રશ્ન નથી. આ થૅનેટોસનો જવાબ છે. માણસ જાણે છે કે જંગલ કાપશે તો ઑક્સિજન ઘટશે. છતાં કાપે છે. માણસ જાણે છે કે પ્લાસ્ટિક દરિયામાં જશે, માછલીમાં આવશે, પછી એની થાળીમાં આવશે. છતાં ફેંકે છે. કેમ? કારણ કે ડેથ ડ્રાઇવ ચા પીને, ટાઈ બાંધીને, ઑફિસમાં બેસીને કામ કરે છે — એ કોઈ ગુંડો નથી, એ CEO છે, એ નેતા છે, એ voter છે.
ફ્રોઈડનો થર્ડ-ઓર્ડર ઈફેક્ટ આ છે: યુદ્ધ, પર્યાવરણનો નાશ, સંસ્કૃતિનું સ્વ-વિનાશ — આ બધું તર્કની નિષ્ફળતા નથી. આ મનોવૈજ્ઞાનિક શક્તિની અભિવ્યક્તિ છે. તમે ગમે એટલી પોલિસી બનાવો, ગમે એટલા કાયદા લાવો, ગમે એટલી સબસિડી આપો — જ્યાં સુધી માણસની અંદરના તોડફોડિયાને ઓળખતા ન શીખો, ત્યાં સુધી કશું નહીં થાય. Rational solution, irrational species.
---
ગાંધીજીએ અહિંસા કહી. બુદ્ધે કરુણા કહી. મહાવીરે અપરિગ્રહ કહ્યો. બધાએ, પોતપોતાની ભાષામાં, થૅનેટોસને ઓળખ્યો હતો. પણ આપણે એમની મૂર્તિ મૂકી, ફૂલ ચડાવ્યાં, અને પાછા બોલ્ટ ઢીલા કરવા બેસી ગયા. ક્યારેક લાગે છે કે મૂર્તિ મૂકવાની ક્રિયા જ થૅનેટોસનું સૌથી ચાલાક સ્વરૂપ છે — "લે, પૂજા કરી લીધી? હવે ચાલ, જંગલ કાપ."
ગુજરાતમાં એક કહેવત છે — "ઘર બાળીને તાપ લેવો." આ કહેવત લખનારો માણસ ફ્રોઈડ વાંચ્યો ન હતો, પણ ફ્રોઈડ સમજ્યો હતો. ગુજરાતી પ્રજા ઘર બાળીને તાપ લે છે, અને પછી ઈન્સ્ટાગ્રામ પર એ આગની રીલ બનાવે છે — "my vibe 🔥" — અને પછી નવું ઘર EMI પર લે છે.
---
થૅનેટોસ માણસમાં છે, સમાજમાં છે, રાજકારણમાં છે, ધર્મમાં છે, WhatsApp ગ્રુપમાં છે. એ દર "ફૉરવર્ડ"માં જીવે છે. દર ફેક ન્યૂઝમાં શ્વાસ લે છે. દર ટ્રોલમાં હસે છે. દર ગાળમાં નાચે છે.
અને સૌથી ડરામણી વાત? એ તમારી અંદર છે — અને એ તમને ગમે છે. તમે એને "passion" કહો છો, "attitude" કહો છો, "savage" કહો છો. એ તમારા Instagram bio માં છે: "I don't care." — થૅનેટોસ સ્માઈલ કરે છે.
ફ્રોઈડ સાચો હતો. માણસ pleasure principle પર ચાલે છે, પણ ગાડી death drive ચલાવે છે. અને ગુજરાતીમાં કહું તો — "મજા આવે છે" — આ વાક્ય જ pleasure અને death ની વચ્ચેનો પુલ છે. મજા આવે છે — ત્યાં સુધી, જ્યાં સુધી ઈમારત ઊભી છે.
પછી? ધૂળ. ફ્રોઈડ એને inorganic state કહે છે.
આપણે એને "મોક્ષ."
---
**— પરાગ રતનપરા**
---
*જો આ લેખ તમને ગમ્યો હોય — તો પ્લીઝ શેર કરજો. કારણ કે તમારી અંદરનો થૅનેટોસ તો પહેલેથી જ "ignore" નું બટન દબાવી રહ્યો છે. એને હરાવો. શેર કરો. ઓછામાં ઓછું વિનાશ તરફ જતાં જતાં, કંઈક વાંચ્યાનો સંતોષ તો લેતા જાવ. બાકી, ન શેર કરો તોય ફ્રોઈડ ક્યાં ફરિયાદ કરવાનો છે — એ તો ક્યારનોય inorganic state માં પહોંચી ગયો છે.*