બીજા શબ્દોમાં: ગાંડા થાવ — પણ "પ્રોડક્ટિવલી" ગાંડા થાવ.

**— પરાગ રતનપરા**

---

ફ્રોઈડ કહીને ગયો કે માણસ મૂળભૂત રીતે જાનવર છે. આપણે એને ગાળ ગણીએ છીએ. પણ ફ્રોઈડે ગાળ નહોતી આપી — ડાયગ્નોસિસ આપ્યું હતું. અને ડાયગ્નોસિસ હંમેશાં કડવું હોય છે — ખાસ કરીને જ્યારે દર્દી પોતાને તંદુરસ્ત માનતો હોય.

ઉર્ધ્વીકરણ — Sublimation — મનોવિજ્ઞાનનો સૌથી "ભદ્ર" શબ્દ. સૌથી સંસ્કારી લેબલ. અર્થ સીધો છે: તમારી અંદર જે ક્રોધ છે, જે વાસના છે, જે હિંસા છે — એને સીધી બહાર ન કાઢો. એને "રિડાયરેક્ટ" કરો. ચિત્ર બનાવો. કવિતા લખો. સંશોધન કરો. ઓલિમ્પિક્સમાં દોડો. રાજકારણ કરો. CEO બનો.

બીજા શબ્દોમાં: ગાંડા થાવ — પણ "પ્રોડક્ટિવલી" ગાંડા થાવ.

---

એક નદીની વાત કરું. એ નદી ઉગ્ર છે, બેકાબૂ છે. એ ગામને ડુબાડી દેવાની તાકાતમાં છે. હવે બે રસ્તા છે: કાં તો ગામ ડૂબે, કાં તો નદીને વાળીને ચક્કીમાં લઈ જાવ. પાણી એ જ, બળ એ જ, ઉન્માદ એ જ — પણ હવે લોટ દળાય છે, ગામ ટકે છે, અને નદીને "ઉપયોગી" કહેવાય છે.

આ ઉપમા સુંદર છે. ખૂબ સુંદર છે. એટલી સુંદર છે કે એમાંથી સત્ય ઢંકાઈ જાય છે.

સત્ય એ છે કે ચક્કી ચલાવવા માટે નદી ઉગ્ર જ રહેવી જોઈએ. નદી શાંત થઈ ગઈ, તો ચક્કી બંધ. એટલે સભ્યતાનો એક ગંદો નિયમ છે: **સર્જન માટે દમન જરૂરી છે.** જે સમાજ દમન કરે — એ સર્જે. જે સમાજ બધું છૂટ આપે — એ ફક્ત "consume" કરે.

---

મિકેલેન્જેલોએ સિસ્ટિન ચેપલની છત ચિત્રી. ચાર વર્ષ. ગરદન તૂટે એમ ઊંધા સૂઈને. કેમ? કારણ કે એની અંદર જે બળતું હતું — જે ઝનૂન હતું, જે ક્રોધ હતો, જે અતૃપ્ત ઈચ્છાઓ હતી — એ બધું રંગોમાં વહ્યું. એ ચિત્રો ભક્તિ નથી — એ ઉકળાટ છે, જે ભક્તિનો મહોરો પહેરીને છત પર ચોંટ્યો છે.

બીથોવન બહેરો હતો. દુનિયા સાથે એનો ઝઘડો હતો. એ ઝઘડો સિમ્ફનીમાં ફેરવાયો. આપણે એને "genius" કહીએ છીએ. "genius" એટલે? — એક માણસ જેણે પોતાના રાક્ષસને મારવાને બદલે એની પાસે વાંસળી વગડાવી.

ન્યૂટન આખી જિંદગી એકલો રહ્યો. કોઈ intimate relationship નહીં. એ બધી ઊર્જા ક્યાં ગઈ? ગુરુત્વાકર્ષણમાં. સફરજન ન પડ્યું હોત — તો ન્યૂટન કદાચ કોઈ pub માં ઝઘડો કરતો ફરતો હોત.

---

હવે સમસ્યા. આ જ મુદ્દો.

આજનો સમાજ "permissive" છે. બધું ચાલે. ક્રોધ? — social media પર કાઢો. વાસના? — Tinder ડાઉનલોડ કરો. હિંસા? — video game રમો. Frustration? — Amazon પર shopping કરો. બધી ઇચ્છાનો "instant gratification" ઉપલબ્ધ છે.

તો sublimation ક્યાંથી થાય?

નદી ઉગ્ર જ ન હોય — તો ચક્કી ચાલે ક્યાંથી?

અને આ જ ત્રીજા ક્રમનું — third-order — સત્ય છે, જે કોઈ બોલતું નથી: **સભ્યતાની સૌથી મહાન ઉપલબ્ધિઓ — દબાયેલી આક્રમકતા અને દબાયેલી ઇચ્છાનાં સંતાનો છે.** Mona Lisa, Theory of Relativity, Taj Mahal, Beethoven's Ninth — આ બધું "frustration" નું sublimated output છે.

તો logic સીધો છે: જો સમાજ એટલો "open" થઈ જાય કે દમન જ ન રહે, sublimation ની જરૂર જ ન પડે — તો સર્જનાત્મકતા ક્યાંથી આવે? Tension જ generative હતું. Tension હટાવી દો — તો output પણ હટી જાય.

આજે દુનિયામાં content છે — creation નથી. Reels છે — art નથી. Opinions છે — thought નથી. કારણ? કારણ કે કોઈ frustrated નથી — enough. કોઈ દબાયેલું નથી — enough. બધાને outlet મળી ગયો છે — cheap outlet. સસ્તો outlet. અને સસ્તા outlet માંથી સસ્તું output આવે.

---

ફ્રોઈડની tragedy એ છે કે એણે sublimation ને "healthiest defense mechanism" કહ્યું. "Healthiest" — એટલે? એટલે કે બાકીના બધા — denial, projection, regression — એ "unhealthy" છે. પણ sublimation? એ "સારું" દમન છે. "ઉમદા" દમન.

એટલે ફ્રોઈડ, ગમે તેટલો revolutionary હોય, છેવટે એ પણ સભ્યતાનો agent જ હતો. એણે કહ્યું: તમારો રાક્ષસ મારો નહીં — પણ એને tie પહેરાવીને office મોકલો.

અને આપણે? આપણે એ tie પહેરાવીને ખુશ છીએ. કારણ કે tie પહેરેલો રાક્ષસ "professional" લાગે છે.

---

છેલ્લું. એક paradox. Sublimation સફળ ત્યારે થાય — જ્યારે માણસને ખબર ન હોય કે એ sublimate કરી રહ્યો છે. જે ક્ષણે તમને ખબર પડે કે "હું મારી frustration ને painting માં convert કરી રહ્યો છું" — એ ક્ષણે painting મરી જાય. Self-awareness sublimation નું ઝેર છે.

એટલે જ therapy ખતરનાક છે. Therapy તમને "aware" બનાવે — અને awareness sublimation ને ખતમ કરે. એટલે therapist ની office માંથી aware થઈને નીકળેલો માણસ — ન ચિત્ર બનાવે, ન કવિતા લખે, ન symphony compose કરે. એ podcast start કરે. એ "self-help" book લખે. એ Instagram પર quote share કરે.

Sublimation ગયું. Civilization ગયું.

બાકી content રહ્યું.

---

*— પરાગ રતનપરા*

---

> **આ લેખ તમને ગમ્યો હોય — તો share કરો. ન ગમ્યો હોય — તો પણ share કરો. કારણ કે share કરવું એ પણ એક sublimation જ છે. તમારી અંદરનો ક્રોધ, ઈર્ષ્યા, frustration — બધું forward button માં sublimate થાય છે. તો દબાવો. WhatsApp પર, Twitter પર, જ્યાં મન ફાવે ત્યાં. ઓછામાં ઓછું — તમે કોઈને મારશો નહીં. ફ્રોઈડ ખુશ થશે. સભ્યતા ટકશે. અને મને ચાર followers વધશે — જે મારી sublimation છે.**