ગોકુલધામની ગુફામાં માણસનું મન

# ગોકુલધામની ગુફામાં માણસનું મન

**— પરાગ રતનપરા**

ટેલિવિઝન એક અરીસો છે. અને અરીસામાં માણસ એ જ જુએ છે જે એ જોવા માંગે છે — નહીં કે જે એ ખરેખર છે.

"તારક મહેતા કા ઉલ્ટા ચશ્મા." સત્તર વર્ષ. હજારો એપિસોડ. કરોડો દર્શકો. જેઠાલાલ ચંપકલાલ ગડા નામનો એક ગુજરાતી વેપારી ભારતના ઘરેઘરનો સભ્ય બની ગયો છે. કેમ? આ પ્રશ્ન સાહિત્યિક નથી, મનોવૈજ્ઞાનિક છે. અને મનોવિજ્ઞાન હંમેશાં એ વાત કહે છે જે માણસ પોતાને કહેવા નથી માંગતો.

ગોકુલધામ સોસાયટી એ કોઈ સોસાયટી નથી. એ એક સપનું છે. અને સપનાંઓ હંમેશાં એ જ બતાવે છે જેની વાસ્તવિકતામાં ખોટ હોય.

જુઓ આજના ભારતને. પાડોશી પાડોશીનું નામ નથી જાણતો. લિફ્ટમાં બે માણસ મળે તો મોબાઇલમાં મોઢું ઘાલી દે છે. હોળી પર કોઈ રંગ નથી લગાવતું, દિવાળી પર કોઈ મીઠાઈ વહેંચવા નથી આવતું. શહેર એક કબ્રસ્તાન છે જ્યાં જીવતા માણસો દફન છે.

અને પછી ટીવી ચાલુ થાય છે. ગોકુલધામ દેખાય છે. ત્યાં ગુજરાતી, મરાઠી, બંગાળી, પંજાબી, તમિલ, સિંધી — બધા એક જ આંગણામાં ગરબા રમે છે. ઝઘડે છે, પણ સાંજે સાથે જમે છે. આ ભારત હવે ક્યાંય નથી. એટલે જ તે ટીવીમાં છે. જે ગુમાવ્યું છે એનો શોક માણસ કોમેડીના પડદા પાછળ કરે છે. હાસ્ય એ સૌથી સુરક્ષિત રડવાની રીત છે.

જેઠાલાલ કોણ છે? એક મધ્યમવર્ગીય દુકાનદાર. જાડો, ટાલવાળો, બાયકોથી ડરતો, બાપથી ગભરાતો, નોકરથી હેરાન થતો. એટલે કે — તમે. હું. આપણે બધા. ફરક માત્ર એટલો કે જેઠાલાલ પોતાની નિષ્ફળતાઓ પર હસી શકે છે, આપણે રડીએ છીએ.

દર્શક જેઠાલાલને જોઈને જે હસે છે એ હાસ્ય નિર્દોષ નથી. એ રાહતનું હાસ્ય છે. "ચાલો, મારા કરતાં પણ કોઈ વધારે બેવકૂફ છે." પાડોશીનું દુઃખ આપણું સૌથી મોટું મનોરંજન છે — આ સત્ય કોઈ કબૂલ નહીં કરે, પણ રેટિંગ્સ કબૂલ કરાવી દે છે.

હવે આવીએ સૌથી રસપ્રદ પ્રકરણ પર — બબીતાજી.

બબીતાજી એ પાત્ર નથી, એ આખા ભારતીય પુરુષમાનસનું કબૂલાતનામું છે. સામે બેઠેલી સુંદર પાડોશણ, જેનો પતિ બાજુમાં જ છે, છતાં જેઠાલાલની આંખો ત્યાં ચોંટી રહે છે. "બબીતાજીઈઈઈ..." આ શબ્દ નથી, નિસાસો છે. અને નિસાસો હંમેશાં એ વાતનો હોય છે જે મળવાની નથી.

જેઠાલાલને દયા ઘરે છે, છતાં બબીતા કેમ જોઈએ? કારણ કે માણસને જે મળ્યું છે એ એની કિંમત નથી, અને જે નથી મળ્યું એ એનું સપનું છે. દયા ઘરની સુરક્ષા છે — મા, રસોઈ, ગરબા, ફરજ. બબીતા એ બધું છે જે જેઠાલાલની જિંદગીમાંથી લગ્ન પછી નીકળી ગયું — સૌંદર્ય, અંતર, રહસ્ય, અને એ મીઠી અધૂરપ જેને પામી ન શકાય એટલે જ એ મીઠી લાગે.

અને આ ઇચ્છા કદી પૂરી નથી થતી. સત્તર વર્ષ થયા. જેઠાલાલ આજે પણ "બબીતાજી" જ બોલે છે. ન એક ડગલું આગળ, ન એક ડગલું પાછળ. કારણ કે જો ક્યારેય આ ઇચ્છા પૂરી થઈ જાય, તો સિરિયલ ખતમ, અને જિંદગી પણ ખતમ. માણસ ઇચ્છાથી જીવે છે, ઇચ્છાની તૃપ્તિથી નહીં. જે ક્ષણે તમને બધું મળી જાય, તમે મરવા લાગો. બબીતાજી એ જેઠાલાલનું ઓક્સિજન છે — દૂરનું, અણમેળવ્યું, અમર.

અને દયા? દયા ભાભી. ગરબા, ફાફડા, "હે મા!" એક આખી ગુજરાતણ ત્રણ શબ્દોમાં સંકોચાઈ ગઈ. આ સ્ત્રી નથી, પ્રતીક છે — એ માતાનું પ્રતીક જેના ખોળામાં દરેક ભારતીય પુરુષ પાછો જવા માંગે છે. જેઠાલાલ દયાને ગુમાવે છે અને શોધે છે, ગુમાવે છે અને શોધે છે. આ એપિસોડ નથી, માણસનો આખો જન્મારો છે.

એટલે જેઠાલાલ પાસે બે સ્ત્રીઓ છે — એક જે મા છે (દયા), એક જે સપનું છે (બબીતા). આ બે વચ્ચે ઝૂલતો પુરુષ એ કોઈ એક જેઠાલાલ નથી, એ આખી સભ્યતા છે.

ટપ્પુસેના એ દર્શકનું ખોવાયેલું બાળપણ છે, જે ફક્ત સાડા આઠ વાગ્યે અડધો કલાક માટે પાછું આવે છે. પોપટલાલ — પચાસ વર્ષનો કુંવારો પત્રકાર, જેની સગાઈ ક્યારેય થતી નથી. આપણે એના પર હસીએ છીએ કારણ કે ન હસીએ તો રડી પડીએ. એકલતા આજના શહેરી માણસનો સૌથી મોટો રોગ છે, અને પોપટલાલ એ રોગનો રંગમંચ પરનો રંગલો છે. રંગલો એટલા માટે હોય છે કે રાજા પોતાનું દુઃખ સીધું જોઈ ન શકે.

હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન: આ સિરિયલમાં કંઈ થતું કેમ નથી?

સત્તર વર્ષથી કોઈ મરતું નથી, કોઈનો છૂટાછેડા નથી, કોઈ ઘરડું નથી થતું, ટપ્પુ હજી આઠમા ધોરણમાં છે, બબીતા હજી એવી જ સુંદર છે. સમય થંભી ગયો છે. અને આ જ રહસ્ય છે.

માણસ સૌથી વધારે કોનાથી ડરે છે? મૃત્યુથી. પરિવર્તનથી. વૃદ્ધત્વથી. ગોકુલધામમાં આ ત્રણેય નથી. ત્યાં બધું સ્થિર છે, સલામત છે, અમર છે. દર્શક ટીવી ચાલુ કરે છે ત્યારે એ મનોરંજન નથી ખરીદતો — એ થોડી વાર માટે મૃત્યુને ભૂલવાનું ભાડું ચૂકવે છે.

આ સિરિયલ હાસ્ય નથી. આ એક મંદિર છે જ્યાં ભારતીય મધ્યમવર્ગ રોજ સાંજે પ્રાર્થના કરવા જાય છે — એ ભારત માટે જે હતું, એ પાડોશ માટે જે ખોવાયું, એ બાળપણ માટે જે પાછું નહીં આવે, એ મા માટે જેને દરેક પુરુષ "દયા" કહીને બોલાવતો રહે છે, અને એ સપના માટે જેનું નામ "બબીતાજી" છે અને જે ક્યારેય પૂરું થવાનું નથી — ભગવાનનો પાડ માનો કે નથી થવાનું.

અને આપણે બધા, શ્રદ્ધાળુ દર્શકો, એ જ મંદિરમાં રોજ એક જ પ્રાર્થના કરીએ છીએ —

*"હે ભગવાન, મને જેઠાલાલ જેવી જિંદગી આપ. જ્યાં સૌથી મોટી સમસ્યા નટુકાકાનો પગાર હોય, અને સૌથી મોટું સપનું પાડોશમાં જ રહેતું હોય."*

બાકી બધું તો સહન થઈ શકે. સત્ય સહન નથી થતું. એટલે જ સાડા આઠ વાગે છે.