જેટલું વધારે ઓળખો, એટલું ઓછું ગમે

**Gujarati Title:** જેટલું વધારે ઓળખો, એટલું ઓછું ગમે

---

આપણને બધાને એક ભ્રમ છે — બહુ મીઠો, બહુ જૂનો ભ્રમ. કે "માણસને ઓળખીશું તો પ્રેમ થશે." લગ્નની વાત આવે ત્યારે વડીલો કહે છે, "એકવાર મળી લો, ઓળખાણ થશે એટલે ગમશે." જાણે ઓળખાણ કોઈ મસાલો હોય, જેટલો વધારે નાખો એટલી વાનગી સ્વાદિષ્ટ.

પણ ૨૦૦૭માં હાર્વર્ડના માઈકલ નોર્ટન અને એમની ટીમે આ મીઠા ભ્રમનું પોસ્ટમોર્ટમ કરી નાખ્યું. એમણે સર્વે કર્યો તો ૮૦-૯૦ ટકા લોકોએ કહ્યું — "જેટલું વધારે જાણીએ, એટલો માણસ વધારે ગમે." પછી એમણે પ્રયોગ કર્યો. ચારસો લોકોને એક કાલ્પનિક વ્યક્તિના ગુણો આપ્યા — કોઈને એક, કોઈને દસ. પરિણામ? જેમ જેમ માહિતી વધી, તેમ તેમ ગમવાનું ઘટ્યું. વિજ્ઞાનની ભાષામાં: "Knowing more means liking less."

આપણે ગુજરાતીઓને આ સંશોધનની જરૂર જ નહોતી. આપણે તો સદીઓથી જાણીએ છીએ. પાડોશી જ્યાં સુધી "કેમ છો?" પૂરતો હતો, ત્યાં સુધી સજ્જન હતો. જે દિવસે એના ઘરની અંદરની વાત ખબર પડી — એ દિવસથી "એ તો એવો જ છે" શરૂ. સોસાયટીના વોટ્સએપ ગ્રુપમાં જે માણસ "Good Morning" મોકલતો હતો ત્યાં સુધી ભગવાન જેવો લાગતો હતો; જે દિવસે એણે પોતાનો રાજકીય મત મૂક્યો, એ દિવસે એ રાક્ષસ થઈ ગયો. માહિતી વધી, પ્રેમ ઘટ્યો. નોર્ટન સાહેબ, તમે હાર્વર્ડમાં જે શોધ્યું એ અમારી સોસાયટીની મીટિંગમાં રોજ સાબિત થાય છે.

સંશોધકોએ આનું કારણ પણ શોધ્યું — "Dissimilarity Cascade." એટલે કે માણસમાં એક વાત આપણાથી જુદી દેખાય, પછી એની દરેક વાત જુદી જ દેખાવા લાગે. પહેલી અસમાનતા એ ચશ્માં છે — એકવાર પહેર્યા પછી આખો માણસ એ જ રંગમાં દેખાય. કોઈએ કહ્યું કે "મને ક્રિકેટ નથી ગમતું" — બસ, પત્યું. હવે એની ચા બનાવવાની રીત પણ ખોટી લાગશે, એનું હસવું પણ વાંકું લાગશે.

અને સૌથી કડવી વાત? અભ્યાસ કહે છે કે નાપસંદ કરવાની આપણી શક્તિ, પસંદ કરવાની શક્તિ કરતાં વધારે મજબૂત છે. પ્રેમ સાઇકલ છે, નફરત બુલેટ ટ્રેન. સમાનતા શોધવા મહેનત કરવી પડે; અસમાનતા તો સામેથી આંખમાં ઘૂસે.

હવે વિચારો — સોશિયલ મીડિયા શું છે? એ તો માહિતીનો ધોધ છે. આપણે વિચાર્યું હતું કે ફેસબુક-વોટ્સએપથી દુનિયા નજીક આવશે. અભ્યાસનું તારણ ઊંધું કહે છે: સંદેશાવ્યવહારનું નેટવર્ક મિત્રતા કરતાં દુશ્મનાવટ વધારે ફેલાવી શકે. વર્ષોના મિત્રો ફેમિલી ગ્રુપમાં એક ફોરવર્ડ પર તૂટી ગયા. મામા-ભાણેજ એક પોસ્ટ પર બોલવાનું બંધ. પહેલાં માણસ વર્ષે એકવાર મળતો ત્યારે ગળે લાગતો; હવે રોજ એની સ્ટોરી જુએ છે અને મનમાં બબડે છે — "આને તો જો!"

એટલે જ કદાચ આપણા વડવાઓ સમજદાર હતા. "થોડું અંતર રાખો" એ સંસ્કાર નહોતો, એ સંશોધન હતું — હાર્વર્ડથી સો વર્ષ પહેલાંનું. દૂરના ડુંગરા રળિયામણા — આ કહેવત નોર્ટનના પેપર કરતાં જૂની છે અને એટલી જ સાચી.

તો હવે શું કરવું? ઓળખાણ બંધ કરવી? ના. પણ એ ભ્રમ છોડવો કે "વધારે જાણવું એટલે વધારે પ્રેમ." માણસ ગમાડવો હોય તો એને થોડો અધૂરો ઓળખો. પૂરેપૂરો ઓળખાયેલો માણસ કાં તો ભગવાન હોય, કાં તો ગમતો બંધ થઈ ગયો હોય. અને ભગવાનને પણ આપણે એટલે જ પૂજીએ છીએ — કારણ કે એ ક્યારેય વોટ્સએપ ગ્રુપમાં પોતાનો મત નથી મૂકતા.

---

**Real but Weird Facts:**

- નોર્ટનના પ્રયોગમાં ડેટિંગ સાઇટના યુઝર્સ પણ હતા — એટલે કે જે લોકો "જીવનસાથી શોધવા" માહિતી માંગતા હતા, એ જ માહિતી મળતાં પસંદગી ઘટતી ગઈ!
- આ સંશોધન પર જ મનોવિજ્ઞાનીઓ વચ્ચે જર્નલમાં જાહેર ઝઘડો થયો — એટલે કે "ઓળખાણથી નફરત વધે" એ સાબિત કરવા જતાં વિદ્વાનો પોતે એકબીજાને નાપસંદ કરવા લાગ્યા.
- ટીકાકારોએ એ પણ કહ્યું કે અજાણ્યા લોકો વચ્ચેની ટૂંકી વાતચીતથી આકર્ષણ વધે છે — એટલે ટ્રેનમાં મળેલો અજાણ્યો માણસ, વર્ષોના પાડોશી કરતાં વધારે ગમે એ વૈજ્ઞાનિક રીતે શક્ય છે.

---

**Parag Ratanpara**

If you like it, please share it.

#Psychology #SocialMedia #HumanBehavior #Satire #ઓળખાણ #માણસ #સમાજ #કટાક્ષ