જેવા સાથે તેવા: દાદીની કહેવત, જેને સાબિત કરવા વિજ્ઞાને કરોડો ખર્ચ્યા

**ગુજરાતી શીર્ષક:** જેવા સાથે તેવા: દાદીની કહેવત, જેને સાબિત કરવા વિજ્ઞાને કરોડો ખર્ચ્યા

---

દુનિયાના મોટા મોટા ગણિતશાસ્ત્રીઓએ, કમ્પ્યુટરના ઢગલા વાપરીને, વર્ષોના સંશોધન પછી એક મહાન શોધ કરી — અને એ શોધ આપણી દાદી રસોડામાં બેઠાં બેઠાં કહી ચૂકી હતી: "જેવા સાથે તેવા."

૧૯૮૦માં રોબર્ટ એક્સેલરોડ નામના પ્રોફેસરે એક ટુર્નામેન્ટ રાખી. દુનિયાભરના વિદ્વાનોને કહ્યું — એવો કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામ મોકલો જે રમતમાં જીતે. કોઈએ ૫૦૦ લાઈનના ચાલાક, કપટી, ગણતરીબાજ પ્રોગ્રામ મોકલ્યા. કોઈએ એવા પ્રોગ્રામ મોકલ્યા જે સામેવાળાની ચાલ પરથી ભવિષ્ય ભાખે — લગભગ જ્યોતિષી જ સમજો.

અને જીત્યો કોણ? ચાર લાઈનનો પ્રોગ્રામ. નામ: Tit-for-Tat. એની આખી ફિલસૂફી બે વાક્યમાં: પહેલા વિશ્વાસ કરો. પછી સામેવાળો જે કરે, એ જ પાછું કરો. સહકાર આપે તો તરત સહકાર. દગો કરે તો તરત જવાબ. બસ. ન કોઈ ષડયંત્ર, ન કોઈ ચાલાકી.

હવે વિચારો — આ તો આપણો ચાંદલાનો ચોપડો છે! લગ્નમાં જેણે ૫૦૧ લખાવ્યા, એને ૫૦૧. જેણે ૧૧૧ લખાવ્યા, એને ૧૧૧ — અને એ પણ મોંઘવારી ગણ્યા વગર. ગુજરાતી સમાજ Tit-for-Tat પર જ ચાલે છે, ફક્ત આપણે એને "વ્યવહાર" કહીએ છીએ અને અમેરિકાવાળા એને "Game Theory" કહીને Nobel લઈ જાય છે.

પણ મજાની વાત આગળ છે. આ સાદી રીત જીતી કેમ? કારણ કે એનામાં ચાર ગુણ હતા, જે આપણામાં ભાષણ પૂરતા જ હોય છે.

પહેલો ગુણ: શરૂઆત વિશ્વાસથી. પ્રોગ્રામ પહેલી ચાલમાં હંમેશા સહકાર આપે. અને આપણે? નવો પાડોશી આવે એટલે પહેલા અઠવાડિયે જ નક્કી કરી લઈએ — "આ માણસ બરાબર નથી લાગતો." પુરાવો? "મોઢા પરથી જ ખબર પડે."

બીજો ગુણ: દગાનો જવાબ તરત. પ્રોગ્રામ એ જ ઘડીએ જવાબ આપી દે, અને વાત પતી. આપણે? જવાબ તરત નહીં આપીએ. પહેલા મૌન. પછી ટોણો. પછી આખા સમાજમાં ધીમે ધીમે વાત ફેલાવીશું. અને પંદર વર્ષ પછી કોઈના બેસણામાં યાદ કરીશું — "એણે ૨૦૧૧માં શું કરેલું, ખબર છે?"

ત્રીજો ગુણ: માફી. પ્રોગ્રામ જૂનું કંઈ યાદ ન રાખે. સામેવાળો સુધરે એટલે એ પણ સુધરી જાય. આપણે WhatsApp પર રોજ સવારે "ક્ષમા વીરસ્ય ભૂષણમ્" ના મેસેજ ફોરવર્ડ કરીએ છીએ — અને મનમાં ૧૯૯૪નો હિસાબ તાજો રાખીએ છીએ. માફી આપણે આપીએ છીએ ખરા, પણ વ્યાજ સાથે યાદ રાખીને.

ચોથો ગુણ: સ્પષ્ટતા. પ્રોગ્રામ સાથે રમનારને તરત સમજાઈ જાય કે આની સાથે સીધા રહીશું તો ફાયદો છે. આપણી સાથે રમનારને દસ વર્ષે પણ ન સમજાય કે આ માણસ ખરેખર નારાજ છે કે ખાલી "ફોર્માલિટી"માં હસે છે.

અને સૌથી ઊંડી વાત — Tit-for-Tat એક પણ સામેવાળાને હરાવતો નથી. એક-એક રમતમાં એ ક્યારેય પહેલો નથી આવતો. છતાં આખી ટુર્નામેન્ટ જીતી જાય છે. કારણ? બીજા બધા એકબીજાને હરાવવામાં ખતમ થઈ જાય છે, અને આ ભાઈ બધા સાથે સરખો વ્યવહાર રાખીને ધીમે ધીમે આગળ નીકળી જાય છે. ટૂંકમાં — જીતવા માટે કોઈને હરાવવું જરૂરી નથી. આ વાત આપણા મગજમાં ઊતરે તો અડધા કૌટુંબિક ઝઘડા અને પોણા ભાગની સોસાયટી-મીટિંગો બંધ થઈ જાય.

ચાલાકી ટૂંકા ગાળે જીતે છે, ચોખ્ખો વ્યવહાર લાંબા ગાળે. પણ આપણને ટૂંકો ગાળો બહુ વહાલો છે — કારણ કે લાંબા ગાળામાં તો, આપણા જ શબ્દોમાં, "કોણે જોયું છે?"

**Real but Weird Facts:**

- Tit-for-Tat પ્રોગ્રામ ફક્ત ચાર લાઈનનો હતો અને એણે સેંકડો લાઈનના "બુદ્ધિશાળી" પ્રોગ્રામોને હરાવ્યા. બનાવનાર હતા શાંતિ-સંશોધક એનાટોલ રેપોપોર્ટ.
- આ વ્યૂહરચના એક પણ સામેવાળા સામે વ્યક્તિગત રીતે જીતતી નથી — છતાં કુલ સ્કોરમાં પહેલી આવે છે. હાર્યા વગર જીતવાનું ગણિત!
- ચામાચીડિયાં (Vampire Bats) પણ આ જ નિયમ પાળે છે — જે ચામાચીડિયું ભૂખ્યા સાથીને લોહી વહેંચે, એને જ ભવિષ્યમાં પાછું મળે. દગાબાજને ટોળું ભૂખ્યું રાખે છે. કુદરતનો ચાંદલા-ચોપડો.

---

**Parag Ratanpara**

If you like it, please share it.

#GameTheory #TitForTat #Trust #HumanNature #જેવાસાથેતેવા #વ્યવહાર #ગુજરાતીનિબંધ #સમાજદર્શન