ખુરશીનો શ્રાપ: જેમ ઊંચે ચઢો, તેમ સાચું સાંભળવાનું બંધ

**ગુજરાતી શીર્ષક:** ખુરશીનો શ્રાપ: જેમ ઊંચે ચઢો, તેમ સાચું સાંભળવાનું બંધ

---

ભગવાન પણ કદાચ એટલે જ મૂંઝાયેલા હશે. આખી દુનિયા એમની સામે હાથ જોડીને ઊભી છે, અને એક પણ માણસ સાચું નથી બોલતો. બધા વખાણ જ કરે છે. "તું મહાન છે, તું દયાળુ છે..." કોઈ એમ નથી કહેતું કે "પ્રભુ, આ મચ્છર બનાવવામાં તમારી ભૂલ થઈ ગઈ છે." સત્તાની આ જ સૌથી મોટી સજા છે — ઉપર બેઠેલાને સાચી માહિતી મળતી બંધ થઈ જાય છે.

નિયમ બહુ સાદો છે: તમારી પાસે જેટલી સત્તા વધારે, એટલા તમારી આસપાસના માણસો ખોટા. ખોટા એટલે જૂઠ્ઠા નહીં — "સંભાળીને બોલનારા." તમારી સામે આવતાં પહેલાં દરેક માણસ પોતાના વાક્યોને ઈસ્ત્રી કરીને આવે છે. ભૂલો સંતાડે છે, અસહમતિ ગળી જાય છે, અને પ્રગતિના આંકડા ફુગ્ગાની જેમ ફુલાવે છે.

કેમ? કારણ કે તમારી પાસે એની બદલી કરવાની, પગાર કાપવાની, કે ફક્ત મોઢું બગાડવાની તાકાત છે. અને માણસ સત્યનો પૂજારી પછી છે, પહેલા પોતાના પગારનો છે.

આપણા ઘરથી જ શરૂ કરીએ. પપ્પા ઘરમાં "સત્તા" છે. પરિણામ? દીકરાનું result ખરાબ આવ્યું હોય તો પહેલા મમ્મીને ખબર પડે છે, પછી માસીને, પછી પાડોશીને — અને પપ્પાને છેક ત્યારે ખબર પડે જ્યારે સ્કૂલમાંથી ફોન આવે. પપ્પા ગર્વથી કહે છે, "મારો દીકરો મારાથી કંઈ છુપાવતો નથી." પપ્પા, દીકરો તમારાથી બધું જ છુપાવે છે. તમે ઘરના CEO છો — અને CEO ને હંમેશા છેલ્લે ખબર પડે છે.

ઑફિસમાં આ રોગ મહામારી બની જાય છે. સાહેબ પૂછે, "પ્રોજેક્ટ કેમ ચાલે છે?" સાચો જવાબ છે: "ડૂબી રહ્યો છે." બોલાયેલો જવાબ: "Almost done, sir. બસ થોડું testing બાકી છે." આ "થોડું testing" છ મહિનાથી બાકી છે. સાહેબ ખુશ, ટીમ સલામત, અને પ્રોજેક્ટ? એ તો કોઈનો પ્રશ્ન જ નથી.

અને પછી બધા આગળ કહે છે — રાજા નવા વસ્ત્રો વગર નગ્ન ફરે છે, અને આખું નગર વખાણ કરે છે કે "શું કપડાં છે!" પેલી વાર્તામાં તો એક બાળક હતું જેણે સાચું કહ્યું. આપણી ઑફિસમાં એ બાળક હોત તો એનું appraisal બગડી ગયું હોત.

એટલે ઊંચે બેઠેલો માણસ ધીમે ધીમે એક કાચના મહેલમાં જીવવા લાગે છે — જ્યાં બધું સુંદર દેખાય છે, કારણ કે કાચ પર ચિત્રો બહારવાળાએ દોરેલા છે. એને લાગે છે કે એ બધું જાણે છે. હકીકતમાં એ ફક્ત એટલું જ જાણે છે જેટલું નીચેવાળાએ જાણવા દીધું છે. સત્તા વધે એટલે માહિતી ઘટે — આ સોદો કુદરત ક્યારેય કહેતી નથી, ફક્ત વસૂલે છે.

તો ઉપાય શું? સાચા નેતાઓ આનો તોડ કાઢે છે — "હકીકત સુધી પહોંચવાની ગુપ્ત નળીઓ."

પહેલી નળી: ખરાબ સમાચાર લાવનારને ઇનામ આપો, સજા નહીં. જે દિવસે તમે ભૂલ કબૂલનાર પર ગુસ્સો કર્યો, એ દિવસથી તમને ભૂલો દેખાવાની બંધ — થવાની નહીં, ફક્ત દેખાવાની. ભૂલો હવે underground થઈ જશે અને એક દિવસ ધડાકા સાથે બહાર આવશે.

બીજી નળી: સીડી છોડીને નીચે ઊતરો. અકબર જેવા બાદશાહને પણ આ સમજાયું હતું — વેશ બદલીને બજારમાં ફરવા નીકળતો. કારણ કે દરબારમાં બેસીને ફક્ત "જહાંપનાહ, બધું ઉત્તમ છે" જ સંભળાય. સાચી ખબર બજારમાં મળે છે, ચેમ્બરમાં નહીં. આજનો સાહેબ cabin છોડીને canteen માં જમે તો અડધું સત્ય ત્યાં જ મળી જાય.

ત્રીજી નળી: પોતાની આસપાસ ઓછામાં ઓછો એક એવો માણસ રાખો જેને તમારો ડર નથી. જૂના રાજાઓ આ કામ માટે વિદૂષક રાખતા — એકમાત્ર માણસ જે રાજાને મૂર્ખ કહી શકતો, અને એ પણ પગાર લઈને. આજે આપણે વિદૂષકોને પ્રમોશન આપીએ છીએ અને સાચું બોલનારને "attitude problem" નું લેબલ.

ટૂંકમાં — ખુરશી જેમ ઊંચી, તેમ કાન સુધી પહોંચતો રસ્તો લાંબો. અને એ લાંબા રસ્તામાં સત્ય ઠેર ઠેર લૂંટાઈ જાય છે. જે માણસ ઊંચે બેસીને પણ સાચું સાંભળવાની વ્યવસ્થા કરે છે, એ જ ખરેખર ઊંચો છે. બાકીના ફક્ત ઊંચે બેઠેલા છે — વાદળોમાં, જ્યાં દ્રશ્ય સુંદર છે અને દેખાતું કંઈ નથી.

**Real but Weird Facts:**

- જૂના જમાનામાં રાજદરબારમાં વિદૂષક (Court Jester) એકમાત્ર વ્યક્તિ હતો જેને રાજાની ટીકા કરવાની સત્તાવાર છૂટ હતી — સત્ય બોલવા માટે જોકરનો પોશાક પહેરવો પડતો!
- મેનેજમેન્ટ સંશોધનમાં આને "Mum Effect" કહે છે — માણસ ખરાબ સમાચાર ઉપર પહોંચાડવાનું ટાળે છે. જેટલો બોસ કડક, એટલો આ effect વધારે.
- Toyota કંપનીમાં કોઈ પણ સામાન્ય કામદાર દોરી ખેંચીને આખી production line રોકી શકે છે — ભૂલ કહેનારને સજા નહીં, સન્માન મળે છે. લોકો એને Toyota ની સફળતાનું એક રહસ્ય માને છે.

---

**Parag Ratanpara**

If you like it, please share it.

#Authority #Leadership #TruthProblem #PowerParadox #સત્તા #ખુરશી #ગુજરાતીનિબંધ #સમાજદર્શન