કોરિયન કંપનીઓની ભારતીય દુકાન: એક વ્યંગ્યાત્મક નિબંધ

કોરિયન કંપનીઓની ભારતીય દુકાન: એક વ્યંગ્યાત્મક નિબંધ

— પરાગ રતનપરા

ભાઈઓ અને બહેનો, એક વાર્તા સાંભળો. અમારા ગુજરાતી વેપારી દિમાગને સમજાય એવી ભાષામાં કહું છું, કારણ કે અંગ્રેજી અખબારોમાં છપાતા "FDI", "CEPA", "repatriation" જેવા શબ્દો વાંચીને માણસ વિચારે કે કંઈક મોટું ગૂઢ વિજ્ઞાન ચાલી રહ્યું છે. ખરેખર તો જે ચાલે છે તે મૂળ વાણિયાનો સદીઓ જૂનો ધંધો છે — માલ વેચો, નફો ગણો, અને નફો ઘરે લઈ જાઓ. ફેર એટલો કે અહીં "ઘર" સિઓલ છે, અને "દુકાન" નામની ચીજ આખા ભારત દેશ જેવડી છે.

બક્ષીસાહેબ હોત તો કહેત — ભારતીય ગ્રાહક એક અદભુત પ્રાણી છે. એ ગાડી ખરીદે છે, ટીવી ખરીદે છે, ફ્રિજ ખરીદે છે, મોબાઇલ ખરીદે છે, અને પછી છાતી ફુલાવીને કહે છે કે "જુઓ, અમારા દેશમાં વિદેશી કંપનીઓ આવી છે, અમે હવે વિકસિત છીએ." બિચારો ગ્રાહક. એને ખબર નથી કે જે રૂપિયા એણે હ્યુન્ડાઈની ક્રેટા માટે EMI ભરીને ચૂકવ્યા, એ રૂપિયા થોડા જ મહિનામાં દરિયો ઓળંગીને કોરિયા પહોંચી ગયા. અને જે કોરિયન મેનેજરે એ રૂપિયા ગણ્યા, એણે ભારતીય ગ્રાહકનું નામ પણ યાદ રાખવાની તસ્દી લીધી નથી.

ગયા વર્ષે હ્યુન્ડાઈ અને LG એ સાથે મળીને લગભગ ૪.૭ અબજ ડોલર ભારતીય ધરતીમાંથી ખોદીને કોરિયા મોકલી દીધા. કેવી રીતે? એક ભવ્ય IPO કરીને. હવે IPO એ વસ્તુ સામાન્ય રીતે કંપનીને નવા પૈસા આપે છે — નવા કારખાના બાંધવા, નવા લોકોને નોકરી આપવા, નવી ટેકનોલોજી લાવવા. પણ આ IPO જરા જુદી જાતનો હતો. એમાંથી એક પણ રૂપિયો ભારતીય કંપનીમાં રહ્યો નહીં. બધો જ સીધો સિઓલ. એક પ્રકારની હવાઈ ટપાલ. ઉપરથી IPO પહેલાં એક "વિશેષ ડિવિડન્ડ" — એટલે કે "ભાઈ, જતાં જતાં થોડી મીઠાઈ પણ લેતા જઈએ" — હજારો કરોડનો. અને રોયલ્ટી? એ તો કાયમી મહેસૂલ છે. દર વર્ષે વધારતા જવાનું. સેમસંગે એક જ વર્ષમાં ૫૦% વધારી દીધી — ૩,૩૨૨ કરોડ રૂપિયા. શેના માટે? ડિઝાઇન માટે. ટેકનોલોજી માટે. બ્રાન્ડના નામ માટે. એટલે કે "સેમસંગ" શબ્દ બોલવાનું ભાડું.

અને આ બધું — હા, આ બધું — સંપૂર્ણપણે કાયદેસર છે. કારણ કે વર્ષો પહેલાં આપણે CEPA નામનો કરાર સહી કર્યો હતો. ત્યારે કોઈ બાબુએ ફાઇલ વાંચી હશે કે નહીં, એ ભગવાન જાણે. પણ સહી થઈ ગઈ. અને સહી થઈ એટલે વાત પૂરી. હવે રડવાનો કોઈ અર્થ નથી.

સરખામણી કરો વિયેતનામ સાથે — એક નાનકડો દેશ, જેની વસ્તી આપણા ઉત્તર પ્રદેશ જેટલી પણ નથી. ત્યાં દક્ષિણ કોરિયાએ ૯૨ અબજ ડોલરનું રોકાણ કર્યું છે. ભારતમાં? માંડ ૭ અબજ. એકલા સેમસંગ વિયેતનામથી ૫૪ અબજ ડોલરનો માલ નિકાસ કરે છે. ત્યાં કારખાના છે, ત્યાં પુરવઠા સાંકળ છે, ત્યાં લાખો લોકોને નોકરી છે. અહીં ભારતમાં? અહીં શોરૂમ છે. ચમકતા, વાતાનુકૂલિત શોરૂમ, જ્યાં ભારતીય મધ્યમ વર્ગ EMI ની ગણતરી કરતો ઊભો રહે છે અને સેલ્સમેન મીઠું હસે છે.

બક્ષી હોત તો કહેત — આ આપણી રાષ્ટ્રીય નબળાઈ છે. આપણને ગ્રાહક બનવાનો અહંકાર છે, ઉત્પાદક બનવાની ભૂખ નથી. આપણે ગાડી ખરીદીને પાડોશીને બતાવવા તૈયાર છીએ, પણ એ ગાડીનું એન્જિન બનાવવાની હિંમત નથી. આપણે "મેક ઇન ઇન્ડિયા" ના નારા લગાવીએ છીએ, અને એ જ સમયે "બાય કોરિયન" ની લાઇનમાં ઊભા રહીએ છીએ. વિરોધાભાસ આપણી રગોમાં વહે છે.

હવે MEA જાગી છે. હવે CEPA 2.0 ની વાતચીત ચાલે છે. હવે "વાજબી શરતો" અને "પારસ્પરિક પ્રવેશ" જેવા શબ્દો સંભળાય છે. સારી વાત છે. પણ યાદ રાખો — જ્યારે તમે દુકાન બાંધી દીધી હોય, ગ્રાહક ટેવાઈ ગયો હોય, અને નફો સામેવાળાના ખિસ્સામાં જવાનો રસ્તો બની ચૂક્યો હોય, ત્યારે કરાર ફરીથી લખવો સહેલો નથી. કોરિયન ભાઈઓ સ્મિત કરશે, ચા પીશે, અને કહેશે — "ચોક્કસ, વાત કરીએ." પણ સહી કરતાં પહેલાં તેઓ બીજા દસ વખત વિચારશે કે ક્યાં શબ્દમાં ક્યાં છટકબારી મૂકી શકાય.

એક સાદી ઉપમા આપું. કલ્પના કરો — તમારા ગામમાં એક પરદેશી માણસ આવે છે. એ તમને કહે છે કે "હું તમારા ગામમાં લીંબુ-શરબતની દુકાન ખોલીશ. મારી રેસિપી, મારું નામ, મારી તાલીમ. તમે માત્ર બેસવાની જગ્યા આપો." તમે ખુશ થઈને જગ્યા આપો છો. દુકાન ધમધમે છે. આખું ગામ શરબત પીએ છે. પૈસા આવે છે. પણ દર મહિને એ માણસ બધો નફો પોતાના ગામ લઈ જાય છે. એટલું જ નહીં — એ "રેસિપી વાપરવાનું ભાડું" પણ વસૂલે છે. અને એક દિવસ એ દુકાનનો અડધો હિસ્સો બીજા પરદેશીઓને વેચી દે છે, અને એ પૈસા પણ પોતે જ રાખે છે. તમે પૂછો — "ભાઈ, મારા ગામનું શું?" એ હસીને કહે છે — "તમને શરબત મળ્યું ને? તમારા ત્રણ-ચાર છોકરાઓને નોકરી મળી ને? બીજું શું જોઈએ?" અને બાજુના ગામમાં — જ્યાં વસ્તી ઓછી છે પણ નિયમો સારા છે — ત્યાં એ જ માણસે આખું લીંબુ ઉગાડવાથી માંડીને બોટલ ભરવાનું કારખાનું બાંધ્યું છે. ત્યાં હજારોને નોકરી છે, ત્યાંથી શરબત આખી દુનિયામાં જાય છે.

એ ગામ વિયેતનામ છે. તમારું ગામ ભારત છે.

ખરી વાત એ છે કે કોરિયન કંપનીઓ દુષ્ટ નથી. એમણે માત્ર પોતાનું કામ કર્યું છે — જે કોઈ પણ ધંધાર્થી કરે. દોષ આપણો છે, જેમણે કરાર પર સહી કરી અને પછી દાયકાઓ સુધી આંખ બંધ રાખી. હવે જાગવાનો સમય છે. પણ જાગવું એટલે માત્ર ભાષણ આપવું નહીં. જાગવું એટલે કારખાના બાંધવા, ટેકનોલોજી શીખવી, અને એવી શરતો ઘડવી કે જે ભારતીય ધરતી પર પેદા થયેલો રૂપિયો ભારતીય ધરતી પર જ રોકાણ થાય.

બાકી તો બક્ષીસાહેબ યાદ આવે છે — "ઇતિહાસ એ લોકોને માફ નથી કરતો જેઓ પોતાની તિજોરીની ચાવી અજાણ્યાને સોંપી દે છે, અને પછી ફરિયાદ કરે છે કે તિજોરી ખાલી છે."

— પરાગ રતનપરા

ગુજરાતી ટૅગ્સ: #કોરિયનરોકાણ #ભારતીયઅર્થતંત્ર #વ્યાપારકરાર #મેકઇનઇન્ડિયા