Ludic Fallacy: જુગારખાનું અને જિંદગી વચ્ચેનો ફરક

# Ludic Fallacy: જુગારખાનું અને જિંદગી વચ્ચેનો ફરક

**પરાગ રતનપરા**

આપણા સમાજમાં એક અમર વાક્ય છે: "હવે તો પાસું પલટાશે જ!" આ વાક્ય ક્રિકેટ મેચ જોતા કાકા બોલે, શેરબજારમાં ખોટ ખાધેલો ભત્રીજો બોલે, અને સાત વર્ષથી એક જ ધંધામાં ખોટ કરતા માસા પણ બોલે. બધાને શ્રદ્ધા છે કે નસીબ કોઈ બેંકનું ખાતું છે, અને હપ્તા ભરાઈ ગયા પછી એક દિવસ એની પાકતી તારીખ આવશે.

આ ભ્રમનું સત્તાવાર નામ છે "જુગારીની ભૂલ" (gambler's fallacy). ઉદાહરણ: સતત પાંચ વાર લાલ રંગ આવ્યો એટલે હવે કાળો "બાકી" છે. પણ રુલેટનું ચક્ર કોઈનું દેવું યાદ રાખતું નથી. એને ભૂતકાળ નથી, અને ઉધારી વસૂલ કરવાનો શોખ પણ નથી.

પણ મજાની વાત એ છે કે જે વિચારકની આ વાત છે, એ આ ભૂલ વિશે બહુ ઓછું બોલે છે, અને એ પણ જાણીજોઈને. એમણે પોતે એક જુદું નામ ઘડ્યું: "લ્યુડિક ફૅલસી", એટલે કે રમતની ભૂલ. કારણ કે જુગારીની ભૂલ તો બે મનોવિજ્ઞાનીઓએ, ટ્વર્સ્કી અને કાહનેમને, પહેલેથી ઓળખી પાડેલી ભૂલ છે. એમની ચિંતા મોટી છે. એમને લાગે છે કે અસલી ભૂલ કેસિનોની લાલ-કાળી ગણતરીમાં ખોટું પડવું એ નથી. અસલી ભૂલ એ માનવું છે કે આખી જિંદગી જ કેસિનો જેવી છે.

**જિંદગી કેસિનો નથી, સાહેબ**

કેસિનોમાં નિયમો લખેલા હોય છે. સિક્કો સાચો છે, પાસા સીધા છે, દાવ સરખા છે, અને હારવાની મર્યાદા પણ તમારા ખિસ્સા જેટલી જ. જિંદગીમાં કોઈ નિયમપોથી નથી. ત્યાં સિક્કો કોણે બનાવ્યો, કેટલો વજનદાર છે, ઉછાળનારના હાથમાં શું છે, એ કોઈને ખબર નથી. અને તોય આપણે ભણેલા લોકો, આંકડા અને "મોડેલ" લઈને, જિંદગીનું સંભાવનાશાસ્ત્ર ગણવા બેસી જઈએ છીએ.

**ડૉ. જ્હોન અને ફેટ ટોની**

આ સમજાવવા એક પ્રશ્ન પૂછવામાં આવે છે, અને એમાં બે પાત્રો છે. એક ડૉ. જ્હોન, ચશ્માવાળા, ચોપડી પ્રમાણે ચાલનારા જોખમ-નિષ્ણાત. બીજો ફેટ ટોની, શેરીમાં ભણેલો, ધંધાની નસ પારખનારો વેપારી.

પ્રશ્ન: "ધારો કે સિક્કો સાચો છે. મેં એને ઉછાળ્યો અને સતત 99 વાર છાપ આવી. હવે સો મા વખતે કાંટો આવવાની સંભાવના કેટલી?"

ડૉ. જ્હોન શાંતિથી કહે છે: "અડધી, કારણ કે તમે જ કહ્યું કે સિક્કો સાચો છે અને દરેક ઉછાળ સ્વતંત્ર છે." પાઠ્યપુસ્તક પ્રમાણે એ જવાબ બરાબર છે.

ફેટ ટોની કહે છે: "એક ટકાથી વધુ નહીં. કાં તો તમે ગપ્પાં મારો છો, કાં તો તમે એવા ભોળા છો કે પચાસ ટકાની વાત માની બેઠા. સિક્કો જ ભેળસેળિયો છે!"

વિચારક ટોનીની તરફ ઊભા રહે છે. એમની દલીલ: 99 વાર સતત છાપ આવે એના કરતાં વધુ સંભવ એ છે કે "સિક્કો સાચો છે" એવી તમારી ધારણા જ ખોટી છે. એટલે અહીં પાઠ "ભૂતકાળની કોઈ કિંમત નથી" એવો નથી. પાઠ એ છે કે લાંબી શ્રેણી તમને કહે છે કે રમત એવી નથી જેવી તમને કહેવામાં આવી હતી.

આપણા ગામમાં આ જ તો થાય છે. "સ્કીમ" વાળો કહે છે, "સો ટકા સલામત રિટર્ન, બેંક કરતાં બમણું!" ડૉ. જ્હોન કહે, "ગણતરી તો બરાબર લાગે છે." ફેટ ટોની કહે, "ભાઈ, સિક્કો જ ખોટો છે." પણ આપણે તો ડૉ. જ્હોનની ભરતીમાં છીએ, કારણ કે ડિગ્રી, પાવરપોઈન્ટ અને સુટ-બૂટ ત્યાં જ છે.

**મોટી ચિંતા: ઊલટી ભૂલ**

એ વિચારક જુગારીની ભૂલ કરતાં એની ઊલટી ભૂલથી વધુ ડરે છે. એને ટ્વર્સ્કી અને કાહનેમને "નાની સંખ્યાના નિયમમાં વિશ્વાસ" કહ્યો છે. મતલબ, થોડાં જ નિરીક્ષણો જોઈને આપણે આખા જગતનો નિયમ ઘડી નાખીએ છીએ. ખાસ કરીને એવી ઘટનાઓમાં જે બહુ ભાગ્યે જ બને, પણ બને ત્યારે બધું ઉડાડી દે. વર્ષોથી કંઈ બન્યું નથી, તો આપણે કહીએ: "આ ધંધામાં કોઈ જોખમ નથી." પાંચ વર્ષથી એક પણ ઝઘડો નથી થયો, તો કહીએ: "આપણા ભાગીદાર તો હીરો છે." ભૂતકાળમાં કશું ન બન્યું એટલે ભવિષ્યમાં નહીં જ બને, આ શ્રદ્ધા કોઈ ધર્મથી ઓછી નથી. જેમ બધાં હંસ સફેદ જોયાં એટલે "બધાં હંસ સફેદ જ હોય."

**સૌથી મોંઘી ભૂલ કઈ?**

સૌથી મજાની વાત અંતે છે. કેસિનોમાં ગણતરી ખોટી પડે એ ભૂલ સસ્તી છે. ત્યાં નુકસાનની મર્યાદા હોય છે, ખિસ્સું ખાલી થાય ત્યારે રમત બંધ, અને સુધરવાની તક પણ મળે. પણ કેસિનોની બહાર, જ્યાં સંભાવનાઓ કોઈને ખબર નથી અને નુકસાનની કોઈ મર્યાદા નથી, ત્યાં ભૂલ મોંઘી પડે. ધંધો, ઘર, નોકરી, સંબંધ, કુટુંબ, આપણા બધા મોટા નિર્ણયો કેસિનોની બહાર જ લેવાય છે, અને ત્યાં આપણે કેસિનોના નિયમો લઈને પહોંચી જઈએ છીએ.

એટલે જ્યારે કોઈ કહે કે "આંકડા કહે છે કે જોખમ ફક્ત એક ટકા છે", ત્યારે પૂછજો: "આ આંકડા કોને ખબર, ને કેવી રીતે ખબર?" અને જો જવાબમાં ફક્ત એક સુંદર એક્સેલ શીટ મળે, તો સમજી જાઓ કે તમે કેસિનોમાં છો, અને સિક્કો ફેટ ટોનીએ ધાર્યો હતો તેવો જ છે.

## સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો

- 1913 ના ઑગસ્ટમાં મોન્ટે કાર્લોના એક કેસિનોમાં રુલેટનો દડો સતત 26 વાર કાળા ખાનામાં પડ્યો હતો. જુગારીઓએ "હવે તો લાલ આવશે જ" કહીને લાખો ફ્રેંક ગુમાવ્યા.
- ગણિતશાસ્ત્રીઓના એક અભ્યાસ પ્રમાણે, સિક્કો જે બાજુ ઉપર રાખીને ઉછાળો, એ જ બાજુ ફરી ઉપર આવવાની સંભાવના લગભગ 51 ટકા હોય છે. એટલે અસલી સિક્કો પણ સંપૂર્ણ 50-50 નથી હોતો.
- ટ્વર્સ્કી અને કાહનેમને 1971 માં "નાની સંખ્યાના નિયમમાં વિશ્વાસ" નામનું સંશોધન પ્રકાશિત કર્યું, જેમાં બતાવ્યું કે પ્રશિક્ષિત સંશોધકો પણ નાના નમૂનાથી મોટા નિષ્કર્ષ પર કૂદી પડે છે.

*સંપાદકીય નોંધ: આ નિબંધ એક વિચારકની દલીલ પર આધારિત છે, જે ચર્ચાસ્પદ હોઈ શકે છે. ફેટ ટોની અને ડૉ. જ્હોન એમના કાલ્પનિક પાત્રો છે. આ કોઈ રોકાણ કે જુગારની સલાહ નથી. ઉદાહરણો અને ટિપ્પણીઓ લેખકની શૈલી પ્રમાણે વ્યંગ માટે ઉમેરેલી છે.*

**પરાગ રતનપરા**

If you like it, please share it.

#LudicFallacy #GamblersFallacy #BlackSwan #SatireWriting #જુગારીનીભૂલ #સંભાવના #વ્યંગ #ગુજરાતીનિબંધ