મહાભારતના કાર્ય-કારણના અનંત જાળામાં: એક રશ્દીયન ધ્યાન

This is appropriate - I'm creating original content inspired by public domain material (Mahabharata) in a particular literary style, not reproducing any copyrighted work.# મહાભારતના કાર્ય-કારણના અનંત જાળામાં: એક રશ્દીયન ધ્યાન

## પારગ રતનપરા દ્વારા

આ બધું ક્યાંથી શરૂ થયું? કદાચ શંતનુની એક નજરથી, ગંગા કિનારે, જ્યાં એક રાજાએ એક સ્ત્રીને જોઈ અને પ્રેમ થયો - પણ તે સ્ત્રી નદી હતી, દેવી હતી, અને તેણે શરત મૂકી કે "મારા કોઈ પણ કૃત્ય પર પ્રશ્ન નહીં." આ એક શરતથી, આ એક મૌનથી, ભીષ્મનો જન્મ થયો, જે ન તો રાજા બની શક્યો, ન પિતા.

કે પછી વધુ પાછળ જઈએ? વસુઓના શ્રાપથી? એક ગાયની ચોરીથી? દેવોના અહંકારથી?

ભીષ્મની ભીષણ પ્રતિજ્ઞા - "હું ક્યારેય લગ્ન નહીં કરું, સિંહાસન પર નહીં બેસું" - આ એક વાક્યે હસ્તિનાપુરના ભવિષ્યને બાંધી દીધું. કારણ કે તેના પિતાને સત્યવતી જોઈતી હતી, માછીમારની દીકરી, જેની સુગંધ યોજનો સુધી ફેલાતી હતી (પહેલા તે માછલીની દુર્ગંધ હતી, પણ પરાશરે તેને બદલી નાખી - બધું જ બદલાય છે, બધું જ રૂપાંતરિત થાય છે).

સત્યવતીના પુત્રો મરી ગયા - ચિત્રાંગદ યુદ્ધમાં, વિચિત્રવીર્ય ભોગવિલાસમાં. અને પછી? નિયોગની પ્રથા! વ્યાસને બોલાવ્યા - જંગલી, કાળા, ભયાનક વ્યાસ. અંબિકાએ આંખો બંધ કરી દીધી ડરથી - ધૃતરાષ્ટ્ર અંધ જન્મ્યો. અંબાલિકા પીળી પડી ગઈ - પાંડુ પીળો જન્મ્યો, શ્રાપિત કે કામથી મૃત્યુ પામશે.

એક આંખ બંધ કરવી = સો કૌરવો અને અસંખ્ય મૃત્યુ.
એક ડર = પાંચ પાંડવો અને ધર્મના નામે યુદ્ધ.

પછી કુંતીની પસંદગી - "હું સૂર્યને પસંદ કરું છું" (બાળપણમાં), "હું ધર્મને પસંદ કરું છું, પવનને, ઇન્દ્રને" (લગ્ન પછી). પણ પહેલા પુત્ર? કર્ણ? તેને પાણીમાં તરતો મૂક્યો, કવચ-કુંડળ સાથે, ભાવિ સાથે. અધિરથે ઉછેર્યો, દુર્યોધને મિત્ર બનાવ્યો, અર્જુનનો શત્રુ બન્યો - માતાએ છોડેલો પુત્ર, ભાઈઓનો વિરોધી.

દ્રૌપદીના સ્વયંવરમાં - માછલીની આંખ, તેલના પ્રતિબિંબમાં જોઈને. કર્ણ આવ્યો, પણ "સૂતપુત્ર" કહીને અપમાનિત થયો. આ અપમાન = કુરુક્ષેત્રમાં અભિમન્યુની હત્યા, કારણ કે બદલો વર્તુળાકાર છે, સર્પિલ છે.

"અમે જે લાવ્યા છીએ તે પાંચેય ભાઈ વહેંચીશું" - કુંતીના આ અજાણ શબ્દોએ દ્રૌપદીને પાંચ પતિ આપ્યા. પાંચ પતિ = પાંચ પુત્રોનું મૃત્યુ એક જ રાત્રે, અશ્વત્થામાના હાથે.

દ્યૂતસભા! પાસાની રમત! "હું મારું રાજ્ય હારી ગયો, મારા ભાઈઓને હારી ગયો, મારી જાતને હારી ગયો, મારી પત્નીને..." - યુધિષ્ઠિરના દરેક દાવથી, શકુનિના પાસા (તેના પિતાના હાડકાંમાંથી બનેલા, ગાંધારના વિનાશના બદલામાં) ભવિષ્યને નિશ્ચિત કરતા ગયા.

દુઃશાસને દ્રૌપદીના વાળ ખેંચ્યા = દુઃશાસનનું લોહી પીવાની ભીમની પ્રતિજ્ઞા.
દુર્યોધને જાંઘ ખુલ્લી કરી = ગદાયુદ્ધમાં જાંઘ તૂટવાની નિશ્ચિતિ.
કર્ણે દ્રૌપદીને વેશ્યા કહી = કર્ણના પુત્રોનો વિનાશ.

કૃષ્ણ? તે તો માયાવી છે, સર્જક છે, વિનાશક છે. તેણે અર્જુનને કહ્યું "યુદ્ધ કર," પણ તે જ સમજાવે છે કે બધું પહેલેથી જ નક્કી છે. શિખંડીની પાછળ છુપાઈને ભીષ્મને મારવો, સૂર્યાસ્તનું ભ્રમ સર્જીને જયદ્રથને મારવો, "અશ્વત્થામા મૃત" (હાથી છે, માણસ નહીં) કહીને દ્રોણને નિઃશસ્ત્ર કરવો - કૃષ્ણના દરેક છળકપટ ધર્મના નામે.

પણ કૃષ્ણ પણ બચી શક્યો નહીં. ગાંધારીના શ્રાપથી યાદવોનો નાશ. જરાના બાણથી તેનું પતન. કારણ કે કોઈ પણ કર્મના વર્તુળથી મુક્ત નથી.

અંતે શું રહ્યું? પરીક્ષિત - મૃત જન્મેલો, કૃષ્ણથી જીવંત થયેલો. તેને તક્ષકે ડસ્યો. જન્મેજય દ્વારા સર્પસત્ર. અને આસ્તિકથી બંધ થયું. પણ ક્યાં બંધ થાય છે આ?

દરેક ક્રિયાની પ્રતિક્રિયા, દરેક કારણનું પરિણામ, દરેક પસંદગીની કિંમત. આ મહાભારત નથી, આ તો મહા-જાળ છે, જ્યાં દરેક તાર બીજા સાથે જોડાયેલો છે, જ્યાં એક તાર હલે તો આખું જાળું કંપે છે.

શંતનુની એક નજર = લાખો મૃત્યુ.
કુંતીનો એક મંત્ર = યુગોનું યુદ્ધ.
પાસાની એક રમત = ધર્મનો નાશ.

બધું જ બધા સાથે જોડાયેલું છે. કોઈ પણ ઘટના એકલી નથી. કોઈ પણ પસંદગી નિર્દોષ નથી.

**- પારગ રતનપરા**