મનોવિજ્ઞાનના રક્ષણ તંત્રનું વ્યંગ્ય

**— પરાગ રતનપારા**

---

માણસ જ્યારે પહેલીવાર જૂઠું બોલે છે, ત્યારે એને ખબર હોય છે કે એ જૂઠું બોલે છે. બીજીવાર બોલે ત્યારે થોડી અગવડ થાય. ત્રીજીવાર? ત્રીજીવાર એ ફ્રોઈડના ક્લિનિક-રૂમમાંથી ડિગ્રી લઈને આવે છે — અને એ જૂઠાને નવું નામ મળે છે: "ડિફેન્સ મિકેનિઝમ." મનોવિજ્ઞાને માણસને જૂઠું બોલવા માટે સર્ટિફિકેટ આપ્યું, અને માણસે એ સર્ટિફિકેટ ફ્રેમ કરાવીને દીવાલ પર ટાંગી દીધું.

ફ્રોઈડ કહે છે — "ઈગો" અચેતન વ્યૂહરચનાઓ વાપરે છે. "અચેતન" — આ શબ્દ ધ્યાનથી વાંચજો. એનો અર્થ છે: "ભાઈ, મેં નથી કર્યું, મારા અચેતને કર્યું." કેવી સુંદર વ્યવસ્થા છે! ચોરી તમે કરો, અને કેસ અચેતન પર ચાલે. ભારતીય ન્યાયતંત્ર પણ આ ટેક્નિક શીખે તો કોર્ટમાં પેન્ડિંગ કેસો અડધા થઈ જાય.

**ડિનાયલ** — ઇનકાર — એ સૌથી પહેલું હથિયાર. તમારી પત્ની કહે કે "તમે બદલાઈ ગયા છો," તો તમે કહો: "ના, બિલકુલ નહીં." તમારા ડૉક્ટર કહે કે "સુગર વધારે છે," તો તમે કહો: "મશીન ખોટું છે." દેશમાં ભ્રષ્ટાચાર છે? "ના, આ તો વિદેશી ષડયંત્ર છે." ડિનાયલ એ ભારતનો રાષ્ટ્રીય ખેલ છે — ક્રિકેટ નહીં. ક્રિકેટ તો ત્યારે જ રમાય જ્યારે ડિનાયલની સીઝન ઑફ હોય — અને એ ક્યારેય ઑફ હોતી નથી.

**પ્રોજેક્શન** — આ બીજું હથિયાર. પોતાની ખામી બીજામાં દેખાડવી. પતિ પરસ્ત્રીગામી હોય, પણ પત્ની પર શક કરે. નેતા ભ્રષ્ટ હોય, પણ પ્રજાને "બેજવાબદાર" કહે. આખું રાષ્ટ્ર ગરીબ હોય, પણ પાડોશી દેશને "નિષ્ફળ રાજ્ય" ગણાવે. પ્રોજેક્શન એ સિનેમા-હૉલનો પ્રોજેક્ટર છે — ફિલ્મ તમારી છે, પડદો બીજાનો છે, અને પૉપકોર્ન ખાઈને તમે બેઠા છો.

**રેશનલાઇઝેશન** — તર્કનો ઉપયોગ જૂઠને સાચું સાબિત કરવા માટે. "મેં લાંચ લીધી? ના, ભાઈ, આ તો સિસ્ટમ છે. હું ન લઉં તો બીજો લે. ઓછામાં ઓછું હું લઈને કામ તો કરું છું." બસ. માણસે ફિલૉસૉફીના ઘોડા પર બેસીને નૈતિકતાના મેદાનમાંથી ભાગી છૂટ્યો. ગુજરાતી સમાજમાં રેશનલાઇઝેશનને "ચાલે, ચાલે, બધે આમ જ છે" કહે છે. આ વાક્ય ગુજરાતી ભાષાનું સૌથી શક્તિશાળી વાક્ય છે — ગીતાના કોઈ પણ શ્લોક કરતાં વધુ ઉપયોગી.

**ડિસ્પ્લેસમેન્ટ** — ગુસ્સો એક જગ્યાએ, કાઢવો બીજી જગ્યાએ. બૉસ ખિજાય, તો ઘરે આવીને પત્ની પર ચીડ. પત્ની છોકરા પર ચીડે. છોકરો કૂતરા પર, અને કૂતરો? કૂતરો બિચારો ચંપલ ફાડે. આખી ઇકૉનૉમી ઑફ ઍન્ગર — ક્રોધની અર્થવ્યવસ્થા — ટ્રિકલ-ડાઉન ઇફેક્ટ પર ચાલે છે. "ટ્રિકલ-ડાઉન ઇકૉનૉમિક્સ" નિષ્ફળ ગઈ, પણ "ટ્રિકલ-ડાઉન ઍન્ગર" આજે પણ ફુલ પ્રોડક્શનમાં છે. સૌથી છેલ્લે એ ચંપલ ફાટે છે — જેણે ક્યારેય કંઈ ખોટું કર્યું ન હતું.

**સબ્લિમેશન** — આ એક જ ડિફેન્સ મિકેનિઝમ છે જેને ફ્રોઈડે "સારું" કહ્યું. તમારી ફ્રસ્ટ્રેશન, તમારો ક્રોધ, તમારી હતાશા — એને કલામાં, સાહિત્યમાં, સંગીતમાં ફેરવો. બહુ સુંદર થિયરી. પણ ભારતમાં આનું વ્યાવહારિક વર્ઝન જુદું છે. અહીં માણસ ફ્રસ્ટ્રેશનને WhatsApp ફૉર્વર્ડમાં સબ્લિમેટ કરે છે. "ગુડ મૉર્નિંગ" ના ફૂલવાળા ફોટા — એ સબ્લિમેશન છે. જે માણસ ઘરમાં કોઈ સાથે વાત ન કરતો હોય, એ સવારે છ વાગે પચાસ ગ્રુપમાં ગુલાબના ફૂલ મોકલે છે. ફ્રોઈડ જીવતો હોત, તો WhatsApp ડિલીટ કરીને વિયેના ભાગી ગયો હોત.

હવે ફ્રોઈડની આ થિયરીની સૌથી ખતરનાક વાત. ફ્રોઈડે આ મિકેનિઝમ્સ વ્યક્તિ માટે શોધ્યાં — પણ સમાજ? સમાજે એને ઇન્ડસ્ટ્રિયલ સ્કેલ પર લઈ ગયો.

રાષ્ટ્ર ડિનાયલ કરે છે — "અમારા ઇતિહાસમાં કોઈ અત્યાચાર નથી થયો." દરેક દેશ, દરેક સંસ્કૃતિ, દરેક ધર્મ — બધાના ઇતિહાસમાં લોહી છે. પણ ડિનાયલ? ડિનાયલ એ રાષ્ટ્રીય પરફ્યુમ છે — લોહીની ગંધ પર છાંટો, અને બધું સુગંધિત. ઇન્સ્ટિટ્યુશન રેશનલાઇઝ કરે — "ભ્રષ્ટાચાર? ના, આ તો 'ઍડમિનિસ્ટ્રેટિવ ઍડજસ્ટમેન્ટ' છે." સંસ્થાઓ પ્રોજેક્ટ કરે — "સમસ્યા અમારામાં નથી, પ્રજામાં છે."

ફ્રોઈડે કહ્યું — ડિફેન્સ મિકેનિઝમ રોગપ્રતિકારક તંત્ર જેવું છે. મનની ઇમ્યુન સિસ્ટમ. બરાબર. પણ જેમ શરીરની ઇમ્યુન સિસ્ટમ ક્યારેક પોતાના જ શરીર પર હુમલો કરે — ઑટોઇમ્યુન ડિસીઝ — એમ મનની ઇમ્યુન સિસ્ટમ પણ ક્યારેક સત્ય પર હુમલો કરે. અને જ્યારે આખો સમાજ ઑટોઇમ્યુનમાં ગ્રસ્ત થાય — ત્યારે? ત્યારે સુધારો અશક્ય થાય. કારણ કે તમે જેને ઠીક કરવા માગો છો, એ જ માને છે કે "અમે ઠીક છીએ." રોગ પોતાને આરોગ્ય ગણાવે — આનાથી મોટી ટ્રેજેડી બીજી કઈ હોઈ શકે?

ગુજરાતી સમાજનું ઉદાહરણ લો. આપણે કહીએ છીએ — "ગુજરાતી ક્યારેય ખોટું ન કરે." આ ડિનાયલ. "ગુજરાતી બિઝનેસમૅન ચાલાક હોય, ધૂર્ત નહીં." આ રેશનલાઇઝેશન. "બીજા રાજ્યો જુઓ, આપણે તો સારા છીએ." આ પ્રોજેક્શન. અને પછી આ બધું — ગરબા, ઉત્સવો, ઢોકળાની ગૌરવગાથામાં — સબ્લિમેટ થઈ જાય છે.

સમાજ સુધરે ત્યારે — જ્યારે એ પોતાનાં ડિફેન્સ મિકેનિઝમ્સ ઓળખે. પણ ઓળખે કેવી રીતે? જે ચશ્મા ખોટા છે, એ જ ચશ્માથી તમે જોઈ રહ્યા છો. ગાંધીએ આ પ્રયત્ન કર્યો — સત્ય. સત્ય એ ડિફેન્સ મિકેનિઝમનું ઍન્ટિબાયૉટિક છે. પણ ઍન્ટિબાયૉટિક પણ ત્યારે જ કામ કરે, જ્યારે દર્દી ગોળી ગળે. આપણે? આપણે ગાંધીને દીવાલ પર ટાંગ્યા, ગોળી ન ગળી. એ પણ એક ડિફેન્સ મિકેનિઝમ છે — ઉપાયને પૂજી લો, પણ ઉપયોગ ન કરો. આને હું "મંદિરીકરણ" કહું છું — ઉકેલને મૂર્તિ બનાવીને મંદિરમાં મૂકી દો, અને પછી રોજ એને પ્રદક્ષિણા કરો.

અંતે, ડિફેન્સ મિકેનિઝમ વિશે એક છેલ્લી વાત. ફ્રોઈડે કહ્યું — "આ ઑટોમેટિક છે, ચૉઈસ નથી." અર્થાત્, તમે ઇચ્છો તોયે આ ન રોકી શકો. બહુ સુંદર. એટલે જો હું જૂઠું બોલું, તો હું જવાબદાર નથી — મારું ઈગો જવાબદાર છે. અને ઈગો? એ તો "અચેતન" છે — એને કોર્ટમાં બોલાવી ન શકાય. ફ્રોઈડે, જાણ્યે-અજાણ્યે, માણસજાતને સૌથી મોટી છૂટ આપી દીધી — ગિલ્ટ-ફ્રી ઇનકારની છૂટ.

અને આપણે? આપણે એ છૂટનો ભરપૂર ઉપયોગ કરી રહ્યા છીએ — વ્યક્તિગત રીતે, સામાજિક રીતે, રાજકીય રીતે, સાંસ્કૃતિક રીતે.

ડિફેન્સ મિકેનિઝમ, અંતે, કવચ નથી — એ કારાવાસ છે. ફરક એટલો છે કે કેદી પોતે તાળું મારે છે, ચાવી ફેંકી દે છે, અને પછી કહે છે — "હું તો મુક્ત છું."

---

*— પરાગ રતનપારા*

---

**જો આ લેખ તમને ગમ્યો હોય, તો પ્લીઝ શેર કરો — કારણ કે શેર ન કરવું એ પણ એક ડિફેન્સ મિકેનિઝમ છે. તમારું ઈગો કહેશે: "રહેવા દે, લોકો શું વિચારશે?" — એ ડિનાયલ છે. "હમણાં નહીં, પછી કરીશ" — એ રેશનલાઇઝેશન છે. "બીજા તો શેર કરતા જ નથી, હું શું કામ કરું?" — એ પ્રોજેક્શન છે. અને જો તમે ગુસ્સે થઈને આ લેખ ડિલીટ કરો — તો એ ડિસ્પ્લેસમેન્ટ છે. પણ જો તમે શેર કરો — તો? તો એ સબ્લિમેશન છે, મિત્રો. ફ્રોઈડ-ઍપ્રુવ્ડ, સાયન્ટિફિકલી વૅલિડેટેડ, ઑથેન્ટિક સબ્લિમેશન. તો શેર કરો — તમારા મનના સ્વાસ્થ્ય માટે. 🙏**