ગુજરાતી વ્યંગ્ય નિબંધ: મનોશક્તિ અને બર્નઆઉટ

**— પરાગ રતનપરા**

---

ફ્રોઈડ સાહેબે કહ્યું કે માણસ પાસે મર્યાદિત માનસિક ઊર્જા છે. બસ, આટલી. ન વધારે, ન ઓછી. એક ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ — જેમાંથી વ્યાજ ખાવાનું, અને મુદ્દલ ક્યારેય વધતી નથી. અને આ ઊર્જાનું મૂળ? સેક્સ. હા ભાઈ, સેક્સ. ગુજરાતીમાં કહીએ તો — "એ વાત." જે વાત દરેક ગુજરાતી કરે છે, પણ કોઈ સ્વીકારતું નથી. જેમ દરેક ઘરમાં ટીવી પર રાત્રે બાર વાગ્યે ચેનલ બદલાય છે, પણ સવારે બધા રામાયણ જોતા હતા એમ કહે છે.

ફ્રોઈડે આ ઊર્જાનું નામ રાખ્યું — **લિબિડો**. શબ્દ સાંભળીને ગુજરાતી માણસ પહેલાં આંખ ફેરવે, પછી ગૂગલ કરે, પછી ઈન્કોગ્નિટો મોડમાં ગૂગલ કરે.

---

હવે ફ્રોઈડની થિયરી સમજો. ધારો કે તમારું ઘર છે. ઘરમાં વીજળીનો મીટર છે. મીટરમાં લિમિટેડ એમ્પિયર છે. હવે તમે એક સાથે AC ચાલુ કરો, મિક્સર ચાલુ કરો, વોશિંગ મશીન ચાલુ કરો, ઉપરથી પત્ની હેરડ્રાયર ચાલુ કરે — તો? MCB ટ્રિપ. અંધારું. બધું બંધ.

ફ્રોઈડ કહે છે, મગજ પણ આવું જ છે. તમારી પાસે મર્યાદિત "સાયકિક એનર્જી" છે. તમે એને ક્યાં વાપરો છો, એનાથી નક્કી થાય છે કે તમે કોણ છો. કોઈ માણસ બધી ઊર્જા ઑફિસમાં વાપરે છે — એને આપણે "ડેડિકેટેડ" કહીએ છીએ. કોઈ બધી ઊર્જા પ્રેમમાં વાપરે — એને "રોમેન્ટિક" કહીએ. અને કોઈ બધી ઊર્જા WhatsApp ગ્રૂપમાં "ગુડ મોર્નિંગ" ફોરવર્ડ કરવામાં વાપરે — એને આપણે "કાકા" કહીએ છીએ.

---

ચાંદ્રકાન્ત બક્ષી હોત તો કહેત: "માણસ પોતાની ઊર્જાનો ચોર છે. એ પોતે જ પોતાનો MCB ટ્રિપ કરે છે, અને પછી ઈશ્વરને દોષ દે છે કે અંધારું કેમ છે."

અને બક્ષી ખોટા નથી.

જુઓ, આજના યુગનો માણસ. સવારે ઊઠે છે — ફોન ચેક. ઑફિસ જાય — ઈમેઈલ ચેક. જમતી વખતે — LinkedIn ચેક. રાત્રે સૂતી વખતે — Instagram Reels. બધી "સાયકિક એનર્જી" સ્ક્રીનમાં ઓગળી ગઈ. પછી પત્ની કહે, "આપણે ક્યારેય વાત જ નથી કરતા." તો જવાબ આવે, "હું થાકી ગયો છું." ભાઈ, તું થાક્યો નથી. તારો લિબિડો LinkedIn એ ખાઈ ગયો. તારી સાયકિક એનર્જી Instagram ની Reels માં scroll થઈ ગઈ. તારા મગજના MCB પર "Corporate Jargon" નો ભાર એટલો છે કે "Synergy" અને "Alignment" સિવાય તને કોઈ શબ્દ યાદ નથી.

---

ફ્રોઈડ કહે છે, લિબિડો ફક્ત સેક્સ નથી — એ જીવનશક્તિ છે. સર્જનાત્મકતા, પ્રેમ, જિજ્ઞાસા, રમત — બધું આ જ ઊર્જાથી ચાલે છે. પણ આપણે? આપણે આ બધી ઊર્જા "KRA" અને "Appraisal Cycle" માં રોકી દીધી છે. જાણે Fixed Deposit કરી — જ્યાં વ્યાજ employer ને મળે, અને maturity ક્યારેય ન આવે.

આ જ "Burnout" છે. અંગ્રેજીમાં fancy શબ્દ છે. ગુજરાતીમાં કહીએ તો — "નીચોવાઈ ગયો." જેમ ગૃહિણી લીંબુ નીચોવે — છેલ્લું ટીપું પણ કાઢે — એમ Corporate culture માણસને નીચોવે છે. અને પછી? છાલ ફેંકી દે. "Performance Improvement Plan" ના નામે.

---

બક્ષી લખત: "Burnout એ આધુનિક માણસનું સતી થવું છે. ફરક એટલો કે ચિતા Corporate ladder ની છે, અને અગ્નિ Ambition નો છે."

હવે Third-Order Effect ની વાત કરીએ. ફ્રોઈડનું ગણિત સાદું છે: ઊર્જા finite છે. તમે office માં ૧૦૦% આપો, તો ઘેર ૦% બચે. ઘેર ૦% એટલે — સંબંધો ખરાબ. સંબંધો ખરાબ એટલે — ઊંઘ ખરાબ. ઊંઘ ખરાબ એટલે — health ખરાબ. Health ખરાબ એટલે — office માં performance ખરાબ. Performance ખરાબ એટલે — boss નારાજ. Boss નારાજ એટલે — વધારે stress. વધારે stress એટલે — સંબંધો વધારે ખરાબ.

આ vicious cycle છે. Downward spiral. ગુજરાતીમાં કહીએ તો — ઊંધા ચક્રની ગતિ. અને આ spiral ને કોઈ "productivity hack" ના fix કરી શકે. ન Pomodoro technique, ન "Deep Work," ન "Atomic Habits." કારણ કે basic problem energy budget નો છે — અને તમે budget વિનાના CM છો. ખર્ચો અમર્યાદ, અને આવક fixed.

---

આપણો ગુજરાતી માણસ તો એમાંય exceptional છે. એ office માં ઊર્જા વાપરે, ઘેર આવીને society ની meeting માં ઊર્જા વાપરે, WhatsApp group માં politics પર debate માં ઊર્જા વાપરે, weekend માં "networking dinner" માં ઊર્જા વાપરે. પછી ડૉક્ટર પાસે જાય: "ડૉક્ટર સાહેબ, ઊંઘ નથી આવતી, ચીડ આવે છે, કંઈ ગમતું નથી." ડૉક્ટર vitamin D ની ગોળી આપે. ભાઈ, vitamin D ની ગોળી શું કરશે? તારો લિબિડો bankruptcy માં છે, અને તું vitamin ની FD કરે છે?

ફ્રોઈડે આને "Cathexis" કહ્યું — ઊર્જાનું રોકાણ. આપણે ખોટી જગ્યાએ રોકાણ કરીએ છીએ. જાણે share market ના tips uncle પાસેથી લીધી. બધું ખોટી stock માં. Relationship ની stock crash, Health ની stock crash, Creativity ની stock delisted — પણ LinkedIn profile updated: "Passionate about hustle culture. 💪"

---

ફ્રોઈડ ૧૯૦૦ માં આ વાત કહી ગયા. ૨૦૨૬ માં આપણે હજી "Hustle" ને worship કરીએ છીએ. "Sleep is for the weak." "Grind never stops." ભાઈ, grind ત્યારે stop થશે જ્યારે તું hospital ના bed પર હોઈશ, અને ત્યારે LinkedIn પર કોઈ "#GetWellSoon" comment કરશે, ત્રણ emoji સાથે, અને scroll કરીને આગળ જતું રહેશે.

બક્ષી હોત તો છેલ્લે એક લીટી લખત:

**"માણસે ઈશ્વર પાસેથી જીવન ઉછીનું લીધું, અને office ને ગીરવે મૂકી દીધું. હવે default થશે ત્યારે ખબર પડશે કે EMI કોણ ભરશે."**

---

તમારો MCB ટ્રિપ થાય, એ પહેલાં — થોભો. load ઓછો કરો. બે-ચાર "appliances" બંધ કરો. કદાચ એ LinkedIn notification હશે, કદાચ એ ત્રીજી "networking dinner" હશે, કદાચ એ WhatsApp group જ્યાં ૪૩ લોકો છે અને ૪૩ ના ૪૩ "good morning" મોકલે છે.

ફ્રોઈડનો message simple છે: **તારી ઊર્જા તારી છે. સમજી-વિચારીને વાપર. નહીંતર Short-circuit confirm.**

---

*— પરાગ રતનપરા*

---

**🔌 જો આ લેખ વાંચીને તમારા મગજનો MCB ટ્રિપ ન થયો હોય, તો share કરો — કારણ કે share કરવા માટે પણ "સાયકિક એનર્જી" જોઈએ, અને તમે આખો લેખ વાંચ્યો એનો મતલબ તમારી પાસે હજી થોડી બચી છે. એને LinkedIn ના "Thoughts?" post માં વેડફો એના કરતાં, અહીં વાપરો. ફ્રોઈડ ખુશ થશે. ઉપરથી. 😏**