નાઇટ્રોજન. એક સાદો વાયુ. હવામાં ૭૮% ભરેલો છે. છતાં માણસ ભૂખ્યો મરે છે.

નાઇટ્રોજન. એક સાદો વાયુ. હવામાં ૭૮% ભરેલો છે. છતાં માણસ ભૂખ્યો મરે છે.

વિચિત્ર વાત છે, નહીં? જે વસ્તુ આપણી આસપાસ મફતમાં તરે છે, એને ખેતરમાં લાવવા માટે દુનિયા ૨% ઊર્જા બાળે છે. બે ટકા. આખી દુનિયાની. કોલસો, ગૅસ, વીજળી - બધું ભેગું કરો, એમાંથી બે ટકા માત્ર નાઇટ્રોજન ખાતર બનાવવામાં વપરાય છે. અને એ ખાતરથી ૪ અબજ માણસોનું પેટ ભરાય છે. અડધી દુનિયા. વિચારો - અડધી દુનિયા એક રાસાયણિક પ્રક્રિયા પર જીવે છે.

પણ વાર્તામાં વળાંક છે. જે ખાતર ખેડૂત ખેતરમાં નાખે છે, એમાંથી લગભગ અડધું વહી જાય છે. નદીઓમાં, તળાવોમાં, દરિયામાં. માછલીઓ મરે છે. જમીન બગડે છે. પૈસા પાણીમાં. શાબ્દિક અર્થમાં.

હવે પ્રશ્ન - કુદરત પાસે જવાબ છે? છે જ. કેટલાક સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ હવામાંથી નાઇટ્રોજન પકડીને છોડને આપી શકે છે. વૈજ્ઞાનિકો દાયકાઓથી આ જાણે છે. તો સમસ્યા ક્યાં? સમસ્યા સાદી છે, અને એટલે જ અઘરી છે.

એ જીવાણુને બે કામ કરવાં પડે - છોડના મૂળ પર જીવતા રહેવું, અને નાઇટ્રોજન બનાવવું. બંને કામમાં ઊર્જા જોઈએ. જીવાણુ બિચારો - નાનો જીવ, મર્યાદિત શક્તિ. જો એ નાઇટ્રોજન બનાવવામાં લાગી જાય, તો જીવી શકતો નથી. જો જીવવામાં લાગે, તો નાઇટ્રોજન બનાવતો નથી. એક માણસ બે ઘોડા પર ચડી શકે? ન ચડી શકે.

હવે અહીં Switch Bioworks નામની કંપનીએ એક અદ્ભુત ચતુરાઈ કરી. સમજવા જેવી વાત છે. ધ્યાનથી સાંભળો.

એક દાખલો લો. ધારો કે તમે પરદેશ ગયા. નવા શહેરમાં. હાથમાં થોડા પૈસા. હવે પહેલા દિવસે જ તમે દુકાન ખોલવા બેસી જાઓ તો? ધંધો ચાલે? ન ચાલે. કારણ કે તમારી પાસે ઘર નથી, ઓળખાણ નથી, જગ્યા નથી. પૈસા ખર્ચાઈ જશે, અને ધંધો પણ નહીં થાય. સમજદાર માણસ શું કરે? પહેલાં ભાડાનું ઘર શોધે. પાડોશીઓ સાથે ઓળખાણ બાંધે. જગ્યા જમાવે. પગ મૂકવાની જમીન મળે. પછી - ત્યારે - ધંધાની વાત કરે.

જીવાણુની વાર્તા પણ આવી જ છે.

પહેલાં વૈજ્ઞાનિકોએ શું કર્યું? જીવાણુને કહ્યું - "જા, છોડના મૂળ પર જઈને તરત નાઇટ્રોજન બનાવવા માંડ." બિચારો જીવાણુ. હજી ઘર નહોતું જમ્યું, વસાહત નહોતી થઈ, અને કામ શરૂ. પરિણામ? જીવાણુ થાકી જાય. મરી જાય. નાઇટ્રોજન પણ ન બને. ખેડૂતના ખેતરમાં કંઈ ફેર ન પડે. દાયકાઓ આ રીતે ગયા. કરોડો રૂપિયા પાણીમાં.

Switch Bioworks વાળાઓએ વિચાર્યું - ઊલટું કરીએ તો? જીવાણુની અંદર એક નાનકડી "સ્વિચ" મૂકી. બટન સમજો. ઘરમાં લાઇટની સ્વિચ હોય છે ને - એવી જ. પણ આ સ્વિચ આનુવંશિક છે. જનીનની અંદર બેઠેલી.

હવે જીવાણુ ખેતરમાં જાય. શું કરે? પહેલાં છોડના મૂળ પર ઊતરે. ધીમે ધીમે વસાહત જમાવે. એક નહીં, હજારો, લાખો જીવાણુઓ. ઘર બાંધે. પાડોશ બને. શહેર વસે. આ બધો સમય સ્વિચ બંધ છે. નાઇટ્રોજન બનાવવાનું કામ બંધ. એટલે જીવાણુની બધી શક્તિ જીવવામાં, વધવામાં, જામવામાં વપરાય.

પછી - જ્યારે વસાહત મજબૂત થઈ જાય, જ્યારે જીવાણુ સમજે કે "હા, હવે ઘર પાક્કું છે" - ત્યારે સ્વિચ ચાલુ. ક્લિક. અને નાઇટ્રોજનનું કારખાનું ધમધમવા લાગે. હવામાંથી નાઇટ્રોજન પકડાય, છોડને મળે, છોડ ઊગે.

પહેલાં જીવો. પછી કામ કરો. માણસનો જૂનો નિયમ છે. જીવાણુને એ શીખવવામાં વર્ષો લાગ્યાં.

એમનું લક્ષ્ય? રાસાયણિક ખાતરનો ૨૫% હિસ્સો બદલવાનો. પાક એટલો જ ઊગે. અને ખર્ચ? એક એકરનો માત્ર એક ડૉલર. એંસી રૂપિયા. એક એકર ખેતરમાં એંસી રૂપિયાનું જૈવિક ખાતર.

આ વાત મોટી છે. કારણ કે જો સફળ થાય, તો કારખાનાં ઓછાં થાય. ઊર્જા બચે. નદીઓ સ્વચ્છ થાય. ખેડૂત શ્વાસ લે.

કુદરતે જે જવાબ હવામાં લખી રાખ્યો હતો, એ માણસ હવે વાંચતાં શીખ્યો છે.

— પરાગ રતનપરા