પરાગ રતનપારા

**પરાગ રતનપારા**

---

મારી મા હંમેશાં કહેતી કે કુનેહ એ કળા છે, જે કેટલાકને જન્મથી મળે છે અને કેટલાકે શીખવી પડે છે. હું બોસ્ટનની શિયાળાની સાંજે બારીમાંથી બરફ પડતો જોતો હતો ત્યારે, મને તેના શબ્દો યાદ આવ્યા. કુનેહ — આ શબ્દ મારા મનમાં ગુલાબની પાંખડીની જેમ ખીલ્યો.

કુનેહ શિક્ષિત હોઈ શકે છે, કે આકસ્મિક. એક માણસ વર્ષો સુધી મૌનથી અવલોકન કરે, બીજાઓની આંખોમાં શું છે તે વાંચે, ત્યારે તેનામાં કુનેહ ઉગે છે — ધીમે ધીમે, જેમ વસંતમાં કોપલ ફૂટે. પણ કેટલાકમાં તે અચાનક આવે છે, જેમ કોઈ અજાણ્યો પવન દરવાજો ખોલી નાખે. બંને સાચાં છે. બંને અધૂરાં છે.

બાહ્ય વિચારણા — external considering — એટલે બીજાઓ પ્રત્યે સજાગતા. જ્યારે આપણે તેનો સભાનપણે ઉપયોગ કરતાં શીખીએ, ત્યારે તે આપણને નિયંત્રણની શક્યતા આપે છે. પણ આંતરિક વિચારણા — internal considering — એ કંઈક જુદું જ છે. તે એ લાગણી છે કે લોકો આપણને પૂરતું નથી આપતા, પૂરતું નથી સમજતા, પૂરતું નથી માનતા. આ લાગણી આપણી અંદર ચોકીદારની જેમ બેસી રહે છે, સતત ગણતરી કરતી — શું મળ્યું, શું ન મળ્યું.

જે માણસ આંતરિક વિચારણામાં ડૂબેલો રહે છે, તે બાહ્ય વિચારણાની ક્ષણો ચૂકી જાય છે. હું પોતે કેટલીય વાર આ ભૂલ કરી ચૂક્યો છું. કોઈ સ્નેહી મને મળવા આવ્યો હોય, પણ હું મનમાં એ વિચારતો હોઉં કે ગઈકાલે તેણે મને ફોન કેમ ન કર્યો — અને તે પળ, તે ક્ષણ, મારી આંગળીઓ વચ્ચેથી રેતીની જેમ સરકી જાય.

બાહ્ય વિચારણા કેળવવી જોઈએ. આંતરિક વિચારણા છોડવી જોઈએ. પણ પહેલાં અવલોકન કરો. જુઓ કે તમે કેટલી વાર બાહ્ય વિચારણાની પળો ચૂકી જાઓ છો. જુઓ કે આંતરિક વિચારણા તમારા જીવનમાં કેટલી વિશાળ ભૂમિકા ભજવે છે — જેમ ઘરમાં કોઈ અદૃશ્ય સભ્ય રહેતો હોય, જેને કોઈ ઓળખતું નથી, પણ બધાં તેની હાજરી અનુભવે છે.

આંતરિક વિચારણા, યાંત્રિકતા, જૂઠું, કલ્પના, ઓળખ — આ બધાંનો અભ્યાસ બતાવે છે કે તે બધાં આપણાં પોતાનાં છે. આપણે હંમેશાં આ અવસ્થાઓમાં જ જીવીએ છીએ. જ્યારે તમે આ જુઓ, ત્યારે તમને સમજાય કે સ્વ પર કામ કરવું કેટલું કઠિન છે. તમે જેવા છો, તેવા રહીને કંઈ નવું મેળવી શકશો નહીં. પહેલાં આ યંત્રને સાફ કરવું પડશે — તે કાટથી ખૂબ ઢંકાઈ ગયું છે.

આપણે માનીએ છીએ કે આપણે જેવા છીએ, તેવા જ છીએ. કમનસીબે આપણે જેવા છીએ તેવા નથી — આપણે જેવા બની ગયા છીએ તેવા છીએ. આપણે કુદરતી અસ્તિત્વો નથી રહ્યાં. આપણે ખૂબ ઊંઘમાં છીએ. આપણે ખૂબ જૂઠું બોલીએ છીએ. આપણે ખૂબ કલ્પનામાં જીવીએ છીએ. આપણે ખૂબ ઓળખી જઈએ છીએ — દરેક વસ્તુ સાથે, દરેક વિચાર સાથે, દરેક લાગણી સાથે.

આપણે માનીએ છીએ કે આપણે વાસ્તવિક અસ્તિત્વો સાથે વ્યવહાર કરીએ છીએ. પણ હકીકતમાં, આપણે કાલ્પનિક અસ્તિત્વો સાથે વ્યવહાર કરીએ છીએ. આપણે પોતાના વિશે જે જાણીએ છીએ, તેમાંથી મોટાભાગનું કાલ્પનિક છે. આ બધી કાલ્પનિક વસ્તુઓની નીચે, માણસ તદ્દન જુદો છે. આપણામાં ઘણી કાલ્પનિક વસ્તુઓ છે જે આપણે ફેંકી દેવી પડશે, ત્યારે જ આપણે વાસ્તવિક વસ્તુઓ સુધી પહોંચી શકીશું.

જ્યાં સુધી આપણે કાલ્પનિક વસ્તુઓમાં જીવીએ છીએ, ત્યાં સુધી આપણે વાસ્તવિકનું મૂલ્ય જોઈ શકતા નથી. અને જ્યારે આપણે પોતાનામાં વાસ્તવિક વસ્તુઓ સુધી પહોંચીએ, ત્યારે જ આપણે બહાર શું વાસ્તવિક છે તે જોઈ શકીએ. આપણામાં ખૂબ આકસ્મિક વિકાસ છે — જેમ કોઈ જૂના ઘર પર ધીમે ધીમે વેલો ચડી જાય, અને પછી ઘર ક્યાં છે અને વેલો ક્યાં, તે જુદું પાડવું મુશ્કેલ બની જાય.

મારી મા કહેતી, કુનેહ એ દીવો છે. પણ હવે મને સમજાય છે — દીવો ત્યારે જ પ્રકાશે જ્યારે કાચ સાફ હોય. આપણે પહેલાં કાચ સાફ કરવો પડશે.

---

*© પરાગ રતનપારા*