- પરાગ રતનપરા

**- પરાગ રતનપરા**

અરે હા, આ જોવાનું જોવું અને તે જોવાનું ન જોવું પણ, બધું જ એક જ વાતની અંદર અંદર વળેલું... મગજના કોષો કોષોમાં ફરતા શબ્દો, fuzzy listemes કહે છે વિદેશીઓ, અપણે કહીએ ધુંધળા અર્થજાળ, પણ શું અર્થ? કોનો અર્થ? જેમ કાચની અંદર કાચ અને તેમાં પ્રતિબિંબનું પ્રતિબિંબ...

સવારે ઉઠ્યો ત્યારે વિચાર આવ્યો - હું વિચારું છું કે હું વિચારું છું - આ કયા લેવલનું સ્પેક્ટ્રમ? પહેલું? બીજું? કે પછી એ મેટા-ફ્રેમ જેમાં ફ્રેમ પોતે જ ફ્રેમમાં ફસાઈ જાય? MAXqda એ વીસ મિનિટમાં 2626 પોસ્ટ પ્રોસેસ કરે, પણ મારું મન? એક વિચાર પ્રોસેસ કરતાં બીજા હજાર ઉભા થાય...

દાદીમા કહેતા - "બેટા, જોવું એ માયા છે." હવે સમજાય છે, કદાચ એ frame analysis જ કરતા હતા, અજાણતાં. દરેક દર્શન, દરેક ધર્મ - એક ફ્રેમ. હિંદુનો બ્રહ્મ, મુસ્લિમનો અલ્લાહ, વૈજ્ઞાનિકનો algorithm - બધા જ પોતપોતાના 400-700 nanometer માં અટવાયેલા...

(શું થાય જ્યારે Qualrus crash થાય? NVivo 700 documents પછી હાંફળો ફૂલે? એ જ થાય જે આપણી ચેતનાને થાય છે - information overflow, frame collapse, સિસ્ટમ હેંગ...)

અમદાવાદની પોળમાં બેઠો છું. બારીમાંથી ચાના કેટલીનો અવાજ આવે છે. કોઈ "મિઠો" ચા માંગે છે, કોઈ "કડક". Same liquid, different frames. Sweet frame, strong frame. અને હું? હું માંગું છું "ચા જેવી ચા" - the frame of no-frame, zen master નો પ્રયત્ન ગુજરાતી ચાના ઠેલા પર...

Cluster analysis કહે છે કે text કાં તો એક ફ્રેમમાં કે બીજામાં. Latent class analysis કહે છે multiple layers possible. પણ જીવન? જીવન કહે છે - બધું જ એકસાથે, simultaneously. હું પિતા છું જ્યારે દીકરી સાથે, પ્રોફેસર છું જ્યારે ક્લાસમાં, ગુજરાતી છું જ્યારે પંજાબી સાથે વાત કરું, ભારતીય છું જ્યારે અમેરિકન સામે...

(Lexeme networks તેઓ કહે છે. જેમ "ગાડી" ખેંચે "માર્ટુતિ", "હોન્ડા", "સ્કૂટર" - wait, સ્કૂટર ગાડી છે કે નહીં? Boolean search કહેશે NOT "સ્કૂટર", પણ મારી માસી? તેમના માટે બધું જ ગાડી...)

પછી આવે છે THE question - શું આપણે consciousness નો source code શોધી રહ્યા છીએ કે just another simulation?

અરે ભાઈ, કદાચ consciousness જ છે layers of simulation. મગજમાં ચાલતી Maya simulator 3.0. પણ જો માયા જ સત્ય હોય તો? જો simulation જ એકમાત્ર reality હોય તો? Advait કહે છે "નેતિ નેતિ" - not this, not that. Frame analysis કહે છે "એતિ એતિ" - this too, that too, all frames simultaneously...

બપોરે ઊંઘ આવી. સ્વપ્નમાં જોયું - words floating કરતા હતા, fuzzy બની જતા હતા, listemes માં convert થતા હતા. જાગ્યો ત્યારે સમજાયું - આ પણ એક frame. જાગવું એક frame, સૂવું બીજું frame. પણ વચ્ચેનો એ ક્ષણ? Transition state? Frame-less moment?

(કોઈ કહેશે આ બધું intellectual masturbation છે. હું કહીશ - એ પણ એક frame છે. Anti-intellectual frame. પણ તેઓ સાચા પણ છે. અને ખોટા પણ. Schrodinger's frame - simultaneously valid and invalid until observed...)

સાંજ પડી. ચામાં third cutting માગી. વેપારી હસ્યો - "સાહેબ, આ કેવી cutting?" મેં કહ્યું - "tertiary frame analysis of tea consumption." એણે કીધું - "સાહેબ, તમે professor લાગો છો."

Professor. એ પણ એક frame. જેમાં હું કેદ છું. જેમાંથી હું લખું છું. જે મને જોવા દે છે અને અંધ બનાવે છે - simultaneously...

અંતે શું? કદાચ Goffman સાચા હતા - we are all performing. પણ performance પણ real છે. Frame છે reality નો, reality છે frame નો. સર્પાકાર, endless, પોતાની પૂંછડી ખાતો ouroboros...

હવે બસ. MAXqda બંધ કરું છું. Mind નું crash થવાનું ટાળવું છે. પણ એક છેલ્લો વિચાર - જો આપણે systematically detect કરી શકીએ frames જેમાંથી humans organize reality, તો શું આપણે બનીશું frame-masters? કે frame-slaves with better documentation?

ચા ઠંડી થઈ ગઈ. Temperature frame કહે છે "undrinkable". Gujju frame કહે છે "ચાલશે, ફેંકવાની નથી".

બસ, આટલું જ. ફ્રેમના ફ્રેમમાં ફસાયેલો...

---

*[પરાગ રતનપરા એક પ્રયોગશીલ લેખક છે જે ગુજરાતી સાહિત્યમાં stream of consciousness technique નો ઉપયોગ કરીને philosophical themes explore કરે છે]*