પેન્ટાગોન કરતાં મોટું ખાલીપણું
# પેન્ટાગોન કરતાં મોટું ખાલીપણું
### — પરાગ રતનપરા
---
દુનિયાની સૌથી મોટી ઑફિસ બિલ્ડિંગ સુરતમાં છે. અંદર કોઈ નથી.
આ એક જ વાક્ય આખા નિબંધનો સારાંશ છે. બાકીનું બધું decoration છે.
સુરત ડાયમંડ બુર્સ. SDB. ૩,૫૦૦ કરોડ રૂપિયા. ૬૬ લાખ square feet. ૪,૭૦૦ ઑફિસો. નવ ટાવરો. પેન્ટાગોન કરતાં મોટું — આ વાક્ય દરેક સરકારી પ્રવક્તાના મોઢામાં એવી રીતે બેસી ગયું છે જેમ પાનના ડાબલામાં સોપારી. ડિસેમ્બર ૨૦૨૩માં વડાપ્રધાને ઉદ્ઘાટન કર્યું. જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ આવી ગયું. અંદર ૪૦ થી ૫૦ ઑફિસ ચાલે છે. ૪,૭૦૦માંથી ૫૦. ગણિત આવડતું હોય તો આ એક ટકો પણ નથી.
Pentagon કરતાં મોટું છે, એ વાત સાચી. પેન્ટાગોનમાં યુદ્ધો planning થાય છે. SDBમાં chairman ક્યારે રાજીનામું આપશે એનું planning થાય છે.
વલ્લભભાઈ લાખાણી — Kiran Gemsના માલિક, ઉદ્યોગના સૌથી મોટા ખેલાડી — પહેલા shift થયા. સ્ટાફ માટે રહેઠાણ બનાવ્યું. બે મહિના ટક્યા. પછી Mumbai પાછા. Chairman પદેથી રાજીનામું. જે માણસ જહાજ ડૂબે એ પહેલાં કૂદી જાય એને નાવિક કહેવાય, કપ્તાન નહીં. પણ અહીં તો કપ્તાને પોતે જ પહેલી છલાંગ લગાવી.
આ રાજીનામું એક metaphor છે. આખા project માટે.
---
હવે મૂળ પ્રશ્ન. આ થયું કેમ?
જવાબ એક વાક્યમાં: કારણ કે સરકારે ધાર્યું કે architecture એ economics છે. નવ ટાવર ઊભા કરી દઈએ એટલે વેપાર આપોઆપ આવી જશે. Build it and they will come — આ Hollywood ફિલ્મનો dialogue છે, policy document નથી.
મુંબઈમાં Bharat Diamond Bourse છે. BDB. ૪,૦૦૦ members. Trading hall છે — બે મોટા hall જ્યાં નાના વેપારી, broker, દલાલ મફતમાં બેસીને ધંધો કરી શકે. આ હીરાના વેપારનું હૃદય છે. હીરો મોટા માણસનો હોય છે પણ વેચાય છે નાના માણસ દ્વારા. Palanpurના જૈન, મહિધરપુરાના broker, વરાછાના cutter — આ ecosystem છે. Ecosystem એટલે જંગલ, નહિ કે zoo.
SDBમાં trading hall નથી. વાંચો, ફરી વાંચો. દુનિયાની સૌથી મોટી diamond bourse બનાવી, અને trading hall મૂકવાનું ભૂલી ગયા. આ એવું છે જેમ કોઈ દુનિયાની સૌથી મોટી હૉસ્પિટલ બનાવે અને operation theatre મૂકવાનું ભૂલી જાય. પછી ફરિયાદ કરે કે દર્દી કેમ નથી આવતા.
Planners બધા engineer હતા. Architect હતા. Consultant હતા. વેપારી કોઈ નહોતો. વેપારીને પૂછ્યું હોત તો કહેત — ભાઈ, hall વિનાનું bourse એટલે પગ વિનાની ખુરશી.
---
બીજું કારણ: location. Khajod ગામ. સુરત શહેરથી ૨૦ કિલોમીટર દૂર. Metro બંધાઈ રહી છે — ૨૦૨૭ સુધીમાં પૂરી થશે, એમ સરકાર કહે છે. સરકારના timeline અને હીરાના timelineમાં ફરક છે. હીરો કરોડો વર્ષે બને છે પણ વેચાય છે મિનિટમાં. Metroની રાહ જોવાનો સમય વેપારી પાસે નથી.
મહિધરપુરા, વરાછા, ચોકસી ચોક — ત્યાં હીરાનો વેપાર થાય છે. સાંકડી ગલીઓ, ગિરદી, ચા-વાળો, બાજુમાં જ બેંક, સામે જ dealer. પાંચ મિનિટમાં deal થઈ જાય. Khajod જવા માટે cab બોલાવો, traffic માં અટવાઓ, પહોંચો ત્યાં સુધી ભાવ બદલાઈ ગયો હોય. Diamond trading એ real estate નથી — diamond trading એ time છે. એ લોકોને time કેમ નથી સમજાયું, એ જ સૌથી મોટો હીરો છે.
---
ત્રીજું કારણ — અને અહીં સરકારની policy blunder સ્પષ્ટ દેખાય છે.
Surat airportને international દરજ્જો આપ્યો — એ જ દિવસે, SDBના ઉદ્ઘાટનના દિવસે. Symbolism સુંદર. Logistics ભયંકર. Mumbai-Surat direct flight નથી. New York નથી. Antwerp નથી. Dubai માટે Sharjah અઠવાડિયામાં ત્રણ દિવસ. Antwerp Belgiumમાં છે, Sharjah UAEમાં છે — geography પણ આ project બનાવનારાઓને ખબર નહોતી એવું લાગે.
Diamond શું છે? એ carbon છે, હા. પણ trade પ્રમાણે એ passport છે. એ plane માં ઊડે છે, customsમાંથી પસાર થાય છે, vault માં પહોંચે છે. ૩,૫૦૦ કરોડની building ઊભી કરી પણ airportનો વિચાર પછી આવ્યો. આને Gujarati માં કહેવાય — ઘર બાંધીને બારણું મૂકવાનું ભૂલી જવું.
અત્યારે SDBમાંથી customs clearance થાય છે, પછી હીરા train કે રસ્તા મારફતે Mumbai airport જાય છે. ચાર કલાક. ૨૦૦ કિલોમીટર. લાખો-કરોડોની કિંમતના પથરા, highway પર. આને efficiency કહે છે? આને export hub કહે છે? આને તો detour કહેવાય. એક બહુ ખર્ચાળ detour.
---
ચોથું કારણ — timing. આ સૌથી ક્રૂર છે.
SDB ત્યારે ખૂલ્યું જ્યારે global diamond market તૂટી રહ્યું હતું. Russia-Ukraine. Russian diamond પર sanctions. Lab-grown diamondsનો હુમલો — natural diamondની ૫૦% જેટલો market share છીનવી લીધો. Chinaનો luxury demand collapse. Trumpના tariff — એક સમયે ૫૦% સુધી Indian exports પર. Antwerpનું trade ૪૧ billion dollarથી ઘટીને ૧૯ billion. Botswanaનું અર્થતંત્ર diamonds પર ચાલે છે, એ બે વર્ષથી સંકોચાય છે.
આ બધું થઈ રહ્યું હતું. Reports આવી રહ્યા હતા. Data હતો. પણ ઉદ્ઘાટન મુલત્વી ન થયું. કેમ? કારણ કે ઉદ્ઘાટન એ economic event નથી, political event છે. Calendar રાજકારણીનું હોય છે, બજારનું નહિ.
આને strategic error કહેવાય. Global industry ડૂબી રહી હતી અને આપણે નવી harbour બનાવી રહ્યા હતા. Harbour સાચું હોઈ શકે, પણ વહાણ નથી તો harbour શેના કામનું?
---
અને હવે panic. Deputy CM હર્ષ સંઘવી meetings કરે છે. ગોવિંદ ધોળકિયા Rajya Sabha MP બનીને પણ occupancy ન ખેંચી શક્યા. સરકાર liquor permit આપવાનું વિચારી રહી છે — SDBમાં દારૂ છૂટ — diamond traders ને લલચાવવા માટે. Gujarat, જે prohibition રાજ્ય છે, જ્યાં Gandhiji જન્મ્યા હતા, ત્યાં hirano vepar લાવવા માટે સરકાર દારૂની offer કરે છે. Bapuના ફોટા નીચે bottle. આને irony કહેવાય. બક્ષી હોત તો આના પર પાંચ પાનાં લખત.
પૂજારી બોલાવ્યા. Building ને blessing આપવા. નવ ટાવર, ૪,૭૦૦ ઑફિસ, ૩,૫૦૦ કરોડ — અને અંતે ઉકેલ પૂજા છે. જ્યારે economics fail થાય ત્યારે astrology આવે છે. જ્યારે planning fail થાય ત્યારે pooja આવે છે. આ આપણી national habit છે.
Amul parlour બંધ. Sumul restaurant બંધ. Bank branches બંધ. જે જગ્યાએ દૂધ પણ નથી વેચાતું, ત્યાં હીરા વેચાશે એવી આશા કોણ રાખે?
---
Root cause એક જ છે, મિત્રો. Hubris. અહંકાર.
"પેન્ટાગોન કરતાં મોટું" — આ ambition નહોતી, આ insecurity હતી. અમેરિકા સાથે size-ની સરખામણી. ચીન સાથે scale-ની સરખામણી. આપણે એવું માની બેઠા કે superlative એ જ strategy છે. સૌથી ઊંચું statue, સૌથી મોટું stadium, સૌથી લાંબો bridge, સૌથી વિશાળ bourse. Adjective governance.
પણ વેપાર adjective પર નથી ચાલતો. વેપાર trust પર ચાલે છે, network પર ચાલે છે, habit પર ચાલે છે. મુંબઈને ૧૦૦ વર્ષ લાગ્યા diamond hub બનવા માટે. Antwerp ને ૫૦૦ વર્ષ. સુરત ને ત્રણ વર્ષમાં પહોંચવું હતું — ribbon cutting થી global dominance સુધી. આને shortcut કહેવાય. Shortcut એ shortest distance નથી હોતો, એ longest detour હોય છે.
સાચી strategy શું હોત? પહેલાં airport. પછી connectivity. પછી incentive. પછી trading hall. પછી નાના વેપારીને સામેલ કરો. પછી — કદાચ, ધીમે ધીમે, બે દાયકામાં — bourse ભરાય. આ boring છે. Inauguration photograph માટે કામનું નથી. Press release માં good નથી લાગતું. એટલે ન થયું.
---
છેલ્લે એક વાત. SDB નિષ્ફળ નથી — ખોટું. SDBની building નિષ્ફળ નથી. SDB પાછળની વિચારધારા નિષ્ફળ છે. એ વિચારધારા કે symbolism એ substance છે, કે architecture એ economics છે, કે ઉદ્ઘાટન એ સિદ્ધિ છે, કે photographs એ outcomes છે.
પેન્ટાગોન કરતાં મોટી આ building ખાલી ઊભી છે, રાતના સમયે જ્યારે લાઇટો બંધ થાય છે ત્યારે નવ ટાવરો અંધારામાં અંધારા જેવા દેખાય છે — અને એ અંધકાર આપણને એક વાત કહે છે જે આપણે સાંભળવા તૈયાર નથી:
દુનિયાની સૌથી મોટી ઑફિસ બિલ્ડિંગ માં દુનિયાનું સૌથી મોટું ખાલીપણું છે. અને એ ખાલીપણું સિમેન્ટનું નથી, વિચારોનું છે.