પ્રશ્ન સહેલો છે: કેમ? ઉત્તર અઘરો છે, કારણ કે ઉત્તર અરીસામાં છે, અને અરીસા આપણને ગમતા નથી.

**— પરાગ રતનપરા**

૧૯૮૫. બંને દેશોની તિજોરીમાં લગભગ સરખા રૂપિયા. બંનેની વસ્તી અબજની આસપાસ. બંનેને અંગ્રેજોએ નહીં તો કોઈકે તો લૂંટ્યા જ હતા. બંનેને ભૂખમરો, બંનેને ગરીબી, બંનેને "વિકાસશીલ" નામનું સુંદર વિશેષણ. ચાર દાયકા પછી? ચીન છ ગણું, આઠ ગણું, ક્યાંક દસ ગણું આગળ. અને આપણે? આપણે હજી "આવતા વર્ષે પાંચ ટ્રિલિયન" બોલ્યે રાખીએ છીએ — છેલ્લાં દસ વર્ષથી. વાક્ય એનું એ જ, માત્ર "આવતું વર્ષ" બદલાય છે.

પ્રશ્ન સહેલો છે: કેમ? ઉત્તર અઘરો છે, કારણ કે ઉત્તર અરીસામાં છે, અને અરીસા આપણને ગમતા નથી.

અર્થશાસ્ત્રીઓ કહેશે — મૂડીરોકાણ, બચતદર, મેન્યુફેક્ચરિંગ, એક-પક્ષ-શાસન. બધું સાચું. પણ આ બધું તો લક્ષણ છે, રોગ નથી. રોગ ઊંડે છે — છાતીમાં નહીં, માથામાં. વધારે ચોક્કસ કહું તો, માથાના એ ખૂણામાં જ્યાં બાળપણની વાર્તાઓ સંઘરાયેલી પડી છે.

ચીની બાળકને નાનપણથી શીખવાડવામાં આવે છે: "તું મધ્ય-સામ્રાજ્યનો વારસ છે. દુનિયાનું કેન્દ્ર તું છે. બાકી બધા બર્બર છે." ભારતીય બાળકને શીખવાડવામાં આવે છે: "બેટા, સરકારી નોકરી મળી જાય તો ગંગા નહાઈ લેવાનું. અને હા, જમાઈને દહેજમાં શું આપીશું એ વિચારતો રહે." બે સંસ્કૃતિઓ, બે જુદાં બાળપણ, બે જુદાં રાષ્ટ્રો.

આપણી પાસે પિતા ઘણા છે — રાષ્ટ્રપિતા, બંધારણપિતા, અણુપિતા, શ્વેત-ક્રાંતિપિતા, હરિત-ક્રાંતિપિતા. એટલા બધા પિતા છે કે પુત્રો મૂંઝાય ગયા છે — કોને માનવા, કોને ઉથાપવા, કોની મૂર્તિ તોડવી અને કોની પાછી ઊભી કરવી. ચીને ૧૯૭૬ પછી એક જ વાર નિર્ણય લીધો — "ભૂતકાળને દફનાવો, ભવિષ્યને ખેડો." ડેંગે કહ્યું: "બિલાડી કાળી હો કે ધોળી, ઉંદર પકડે તો બસ." આપણે ત્યાં હજી બિલાડીનું ગોત્ર, જ્ઞાતિ, અને રાશિ નક્કી થાય છે; ઉંદર દરમિયાન દાણા ખાઈને ગાયબ.

એક પ્રજા જે પોતાના પૂર્વજો સામે અપરાધભાવથી દબાયેલી હોય, એ આગળ વધી શકતી નથી. અપરાધભાવ એ સોનાનો સાંકળ છે — દેખાય સુંદર, વજન અસહ્ય. આપણે દરેક નિર્ણય પહેલાં પૂછીએ છીએ: "દાદાજી શું કહેત? પુરાણોમાં શું લખ્યું છે? પાડોશી શું વિચારશે?" ચીની પૂછે છે: "આનાથી પૈસા આવશે?" બસ. એક પ્રશ્ન, એક ઉત્તર, એક દિશા.

આપણી બીજી માનસિક બીમારી — જૂની છે, જડ ઊંડે છે — સત્તા સામેનો વિચિત્ર સંબંધ. આપણે સત્તાધીશથી ડરીએ છીએ અને એને જ પૂજીએ છીએ. ડર અને પૂજા એક જ સિક્કાની બે બાજુઓ. ચીની સત્તાથી ડરે છે, પણ પૂજતો નથી — એ વ્યવહાર છે, વેપાર છે. આપણે મંત્રીના પગે પડીએ છીએ અને પછી ઘરે જઈને ગાળો ભાંડીએ છીએ. બંને ક્રિયાઓ સરખી ભાવપૂર્વક. પગે પડવાની ઊર્જા અને ગાળો ભાંડવાની ઊર્જા — જો એને ઉત્પાદનમાં લગાડી હોત, તો ગુજરાતના દરેક ગામમાં શાંઘાઈ હોત.

શાંઘાઈની વાત નીકળી. ૧૯૯૦માં શાંઘાઈ અને મુંબઈ — જોડિયા ભાઈઓ. આજે? શાંઘાઈમાં મેટ્રો ૮૦૦ કિલોમીટર, મુંબઈમાં હજી "ફેઝ-૨"નું ઉદ્ઘાટન બાકી છે — ઉદ્ઘાટનની તારીખ પણ ચૂંટણીની તારીખ પ્રમાણે બદલાય. શાંઘાઈમાં બુલેટ ટ્રેન, મુંબઈમાં બેસ્ટ બસનું ભાડું વધ્યું એના પર ત્રણ દિવસનો બંધ. ચીન રસ્તા બાંધે છે; આપણે રસ્તાનું નામ બદલીએ છીએ. એ ઈંટ વાપરે છે, આપણે ઉદ્ઘાટનની તકતીઓ. તકતી-ઉદ્યોગમાં આપણે વિશ્વ-ગુરુ — એમાં શંકા નથી.

મૂળ વાત આ છે: જે પ્રજા પોતાને જ ન ગમતી હોય, એ બીજાથી આગળ કેવી રીતે જાય? આપણે આપણી ભાષા પર શરમાઈએ છીએ — અંગ્રેજી ન આવડે તો "અનપઢ". આપણા ખોરાક પર શરમાઈએ છીએ — પીત્ઝા "ક્લાસ" છે, થેપલા "દેશી". આપણા કપડાં, આપણા તહેવાર, આપણા સંગીત — બધું "બેકવર્ડ". ચીની મેન્ડેરિનમાં Ph.D. કરે છે, મેન્ડેરિનમાં AI બનાવે છે, મેન્ડેરિનમાં ચંદ્ર પર રોકેટ મોકલે છે. આપણે "Convent-educated" છોકરી માટે છાપામાં જાહેરાત આપીએ છીએ. પોતાની માને જે શરમાઈને છુપાવે, એ સંતાન જિંદગીમાં શું ઉકાળે?

અને છેવટે — સૌથી ઊંડો ઘા — આપણને નિષ્ફળતા સહન નથી થતી, પણ બીજાની સફળતા તો બિલકુલ સહન થતી નથી. પાડોશીની નવી કાર જોઈને રાત્રે ઊંઘ ઊડે છે. એ જ રાત્રે ચીની એન્જિનિયર ફેક્ટરીમાં ત્રીજી શિફ્ટ કરી રહ્યો છે. એક પ્રજા ઈર્ષ્યાથી જાગે છે, બીજી ઉત્પાદનથી. પરિણામ બારી ખોલીને જોઈ લો.

કોઈ કહેશે — "આપણી પાસે લોકતંત્ર છે, એમની પાસે નથી." સાચું. પણ લોકતંત્ર એ બહાનું નથી, જવાબદારી છે. જાપાન, કોરિયા, તાઈવાન — બધાંય લોકતંત્ર છે, અને બધાંય આપણાથી ક્યાંય આગળ. પ્રશ્ન શાસનનો નથી, પ્રશ્ન શિસ્તનો છે. અને શિસ્ત ત્યાં જ આવે જ્યાં માણસ પોતાની જાતને માફ ન કરે. આપણે પોતાને બહુ વહેલા માફ કરી દઈએ છીએ — "ચલતા હૈ" એ ત્રણ અક્ષરનું રાષ્ટ્રીય સૂત્ર છે. ચીનીના શબ્દકોશમાં "ચલતા હૈ"નો અનુવાદ નથી. હોત તો કદાચ ચીન પણ આજે "આવતાં વર્ષે પાંચ ટ્રિલિયન" બોલતું હોત.

તો ઉપાય શો? ઉપાય આર્થિક પેકેજમાં નથી, બજેટના આંકડામાં નથી, વિદેશી રોકાણમાં નથી. ઉપાય એ ઘડીમાં છે જે ઘડીએ આપણે અરીસા સામે ઊભા રહીને કહીશું — "વાંક સરકારનો નથી, વાંક પાડોશીનો નથી, વાંક અંગ્રેજોનો પણ હવે નથી. વાંક મારો છે." એ વાક્ય બોલવામાં જે પીડા છે, એ પીડામાંથી જ રાષ્ટ્રો જન્મે છે.

પણ આપણે પીડા સહન કરવા તૈયાર નથી. આપણને "મોટિવેશનલ સ્પીકર" જોઈએ છે, જે કહે કે "તમે મહાન છો, તમારા પૂર્વજો પાસે વિમાન હતાં, પ્લાસ્ટિક સર્જરી હતી, ઈન્ટરનેટ હતું." બસ, સાંભળીને નિરાંત. ઊંઘી ગયા. અને ઊંઘમાં ને ઊંઘમાં વર્ષ ૨૦૪૭ આવી જશે. અને કોઈક નવો લેખક, કોઈક નવા છાપામાં, એ જ પ્રશ્ન ફરી પૂછશે: "બંને દેશો સરખા હતા, પછી શું થયું?"

ઉત્તર ત્યારેય એ જ હશે. અરીસામાં.

**— પરાગ રતનપરા**