સમાજનો સિલસિલો: અમિતાભ, રેખા અને આપણી પિસ્તાળીસ વર્ષ જૂની કૂથલી

**Silsila of Society: Amitabh, Rekha and Our 45-Year Gossip**
**સમાજનો સિલસિલો: અમિતાભ, રેખા અને આપણી પિસ્તાળીસ વર્ષ જૂની કૂથલી**

પરાગ રતનપરા

ભારતમાં બે જ વસ્તુ ક્યારેય જૂની નથી થતી. એક, ક્રિકેટમાં પાકિસ્તાન સામેની હાર. બીજી, અમિતાભ અને રેખાની વાત.

દેશે સરકારો બદલાતી જોઈ, રૂપિયાની કિંમત ગગડતી જોઈ, લેન્ડલાઇન મ્યુઝિયમમાં જતી જોઈ. પણ આ એક વાત હજી ચાના ટેબલ પર એવી ને એવી ગરમ છે, જાણે ગઈકાલે જ બની હોય. પિસ્તાળીસ વર્ષથી આખો દેશ એક જ સવાલ પૂછે છે, "હતું કે નહોતું?" અને પિસ્તાળીસ વર્ષથી જે બે લોકો જવાબ આપી શકે, તેઓ ચૂપ છે. સૌથી વધુ બોલે છે એ લોકો, જેમને કશી ખબર નથી. આને જ આપણે ભારતીય લોકશાહી કહીએ છીએ.

વિચાર કરો. અમિતાભ બચ્ચને પોતાના અવાજથી અડધી સદી સુધી દેશ પર રાજ કર્યું. "રિશ્તે મેં તો હમ તુમ્હારે બાપ લગતે હૈં" જેવા ડાયલોગ બોલનાર માણસ, આ એક રિશ્તા વિશે એક પણ ડાયલોગ નથી બોલ્યો. જે માણસ કૌન બનેગા કરોડપતિમાં સાત કરોડના સવાલ પૂછે છે, એ જ માણસ એક સવાલનો જવાબ આપતો નથી. અને આપણે? આપણે એ જવાબ વગર પણ આખી ફાઈલ તૈયાર કરી નાખી છે, ચાર્જશીટ સાથે.

રેખાની વાત જ અલગ છે. એ બોલે છે, પણ એવું બોલે છે કે સાંભળનાર વધારે ગૂંચવાય. એક ઇન્ટરવ્યૂમાં એક વાક્ય, બીજા ઇન્ટરવ્યૂમાં એક સ્મિત, અને ત્રીજામાં એક લાંબું મૌન. આપણો સમાજ મૌનને ક્યારેય મૌન તરીકે સ્વીકારતો નથી. આપણે માટે મૌન એટલે "કબૂલાત." કોઈ છોકરી લગ્ન વિશે ન બોલે તો "કંઈક તો છે." કોઈ છોકરો ઓછું બોલે તો "કંઈક છુપાવે છે." અને કોઈ સુપરસ્ટાર ચૂપ રહે, તો આખો દેશ એના મૌનનો અનુવાદ કરવા બેસી જાય. આપણા દેશમાં અનુવાદકોની કોઈ અછત નથી, ખાસ કરીને બીજાના અંગત જીવનના.

હવે આવો આપણી પર. આપણે એવી પ્રજા છીએ જે પોતાના ઘરમાં શું રંધાય છે એ ભૂલી જાય, પણ બીજાના ઘરમાં શું રંધાતું હતું એ ચાલીસ વર્ષ સુધી યાદ રાખે. પડોશીના દીકરાનું નામ યાદ ન હોય, પણ 1980માં ઋષિ કપૂર અને નીતુ સિંહના લગ્નમાં રેખાએ કેવું સિંદૂર લગાડેલું, એ આપણને ફોટોગ્રાફિક મેમરી સાથે યાદ છે. આપણી યાદશક્તિ પસંદગીની છે. ટેક્સ ભરવાની તારીખ ભૂલાઈ જાય, પણ ગોસિપની તારીખ નહીં.

અને સૌથી રમૂજી પાત્ર કોણ? એ છે આપણો "અંદરની વાત જાણનાર."

દરેક ગુજરાતી કુટુંબમાં એક માણસ એવો હોય જ છે જે દાવો કરે છે કે એને બધી ખબર છે. એ મુંબઈમાં ક્યારેય સ્ટુડિયોની બહાર પણ નથી ગયો, છતાં કહેશે, "મારા મામાના સાઢુના એક ઓળખીતા જુહુમાં રહેતા, એમણે પોતાની આંખે જોયેલું." અને હવે તો ગ્લોબલાઇઝેશન થઈ ગયું છે, એટલે આ જાણકાર ભાઈ કેલિફોર્નિયામાં પણ બેઠા છે. અમેરિકામાં ત્રીસ વર્ષ રહ્યા, ગ્રીન કાર્ડ લીધું, પણ મગજ હજી જુહુના બંગલાની બહાર જ ઊભું છે. વૉટ્સએપ પર લખશે, "મને પર્સનલી ખબર છે, હું ઘણું જાણું છું, પણ બોલીશ નહીં." ભાઈ, જો બોલવું જ નથી, તો આ મેસેજ શા માટે? કારણ કે આપણા સમાજમાં "હું જાણું છું પણ નહીં કહું" એ પોતે જ એક સ્ટેટસ સિમ્બોલ છે. માહિતી નહીં, માહિતીનો દેખાડો વેચાય છે.

આ જ સમાજ બહુ વિચિત્ર રીતે નૈતિક પણ છે. એક જ સાંજે એ ત્રણ વિરોધી ભૂમિકા ભજવી લે છે. સાંજે છ વાગે એ "સિલસિલા" જુએ છે અને "રંગ બરસે" પર તાળી પાડે છે. સાત વાગે એ કહે છે, "શું કેમિસ્ટ્રી હતી, આજકાલ આવી જોડી ક્યાં!" અને આઠ વાગે જમતાં જમતાં ચુકાદો આપે છે, "પરણેલા માણસે આવું ન કરાય, સંસ્કાર જેવું કંઈ છે કે નહીં?" એટલે પ્રેમ પડદા પર હોય તો કલા, અને પડદા બહાર હોય તો કલંક. આપણે રોમાન્સના ગ્રાહક છીએ, પણ રોમાન્સ કરનારના જજ.

અને આ આખી વાર્તામાં જે પાત્રને આપણે સૌથી ઓછું યાદ કરીએ છીએ, એ છે જયા બચ્ચન. એક સ્ત્રી, જેનું લગ્નજીવન આખા દેશની જાહેર મિલકત બની ગયું. લોકોએ એની આંખોના ખૂણા વાંચ્યા, એના ચહેરાના હાવભાવ પરથી અનુમાન કાઢ્યા, એ કોઈ ફોટામાં ન હસી તો એની હેડલાઇન બની. આપણે એને "મજબૂત સ્ત્રી" કહીને વખાણીએ છીએ, પણ એ મજબૂતી આપણી જ કૂથલીએ એના પર થોપી છે, એ ભૂલી જઈએ છીએ. આ ભારતીય સમાજની જૂની ટેવ છે: પહેલા સ્ત્રીને દુઃખ આપો, પછી એના સહન કરવાની શક્તિ પર કવિતા લખો.

યશ ચોપરાએ 1981માં "સિલસિલા" બનાવી ત્યારે લોકો થિયેટરમાં ફિલ્મ જોવા નહોતા ગયા, ટ્રેલર જોઈને જ સમજી ગયા હતા કે આ ફિલ્મ નથી, જાહેર સુનાવણી છે. અમિતાભ, જયા અને રેખા, ત્રણેય એક જ ફ્રેમમાં. પ્રેક્ષકો દરેક ડાયલોગને ડાયલોગ નહીં, નિવેદન તરીકે સાંભળતા હતા. કલાકાર અભિનય કરે અને પ્રેક્ષક એને જુબાની માની લે, એ બોલિવૂડનું નહીં, આપણું ચરિત્ર છે. આપણને સત્ય નથી જોઈતું, આપણને એવી વાર્તા જોઈએ જે આપણી ધારણાને સાચી ઠેરવે.

મજાની વાત એ છે કે આ જ લોકો પોતાના જીવનમાં કશું સ્વીકારતા નથી. ઓફિસમાં કોઈ સહકર્મી સાથે જરા વધુ હસીને વાત કરી લીધી, અને ઘરે કોઈ પૂછે તો જવાબ મળે, "એમાં શું? કામની વાત હતી." પોતાની વાત હોય ત્યારે "પ્રાઇવસી," બીજાની વાત હોય ત્યારે "પબ્લિક ઇન્ટરેસ્ટ." આપણી નૈતિકતા એક એવું ચશ્માં છે જે ફક્ત બીજાના ઘર તરફ જોવા માટે બન્યું છે.

2012માં રેખા રાજ્યસભામાં પહોંચ્યાં. દેશના કાયદા ઘડતા ગૃહમાં. અને મીડિયાનો સૌથી મોટો સવાલ શું હતો? બિલ કયું પાસ થયું? ના. "રેખા ક્યાં બેઠાં? જયાજીથી કેટલાં દૂર?" સંસદ જેવી સંસ્થામાં પણ આપણો કેમેરા ખુરશીઓ વચ્ચેનું અંતર માપતો રહ્યો. દેશના પ્રશ્નો રાહ જોઈ શકે, પણ ગોસિપ નહીં.

તો પછી આ વાર્તા આટલી અમર કેમ છે? કારણ કે એ અધૂરી છે. અને ભારતીય મન અધૂરી વાતને સૌથી વધુ પ્રેમ કરે છે. પૂરી થયેલી પ્રેમકથા લગ્નમાં ફેરવાય, પછી EMI, પછી બાળકોની શાળાની ફી, પછી બ્લડ પ્રેશર. એમાં શાયરી ક્યાં બચે? પણ અધૂરો પ્રેમ કાયમ જુવાન રહે છે. એ ક્યારેય વાસણ નથી ઘસતો, ક્યારેય વીજળીનું બિલ નથી ભરતો. એટલે જ આપણે એને પૂજીએ છીએ. અધૂરા પ્રેમ પર આપણે પોતાનાં અધૂરાં સપનાં ચોંટાડીએ છીએ. રેખામાં દરેકને પોતાનો "જે ન મળ્યો એ" દેખાય છે, અને અમિતાભમાં પોતાનો "જે કહી ન શક્યો એ."

અંતે, સત્ય શું હતું? સાચું કહું તો આપણને ખબર નથી, અને કદાચ ક્યારેય પડશે પણ નહીં. જે બે લોકો જાણે છે, એમણે નક્કી કર્યું છે કે એ એમની વાત છે. અને આખો દેશ પિસ્તાળીસ વર્ષથી એ એક નિર્ણયનું સન્માન કરી શક્યો નથી. પ્રશ્ન એ નથી કે અમિતાભ અને રેખા વચ્ચે શું હતું. પ્રશ્ન એ છે કે આપણી વચ્ચે એટલી નવરાશ કેમ છે કે બીજાના જીવનની એક ખાલી જગ્યા આપણે અડધી સદીથી ભરતા રહીએ છીએ.

અરીસો ત્યાં જ છે. બસ, આપણે એમાં નહીં, સ્ક્રીનમાં જોવાની આદત પાડી લીધી છે.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો**
- અમિતાભ અને રેખાએ સાથે લગભગ દસ ફિલ્મો કરી. પહેલી "દો અનજાને" (1976) અને છેલ્લી "સિલસિલા" (1981). એટલે જે જોડી પર દેશ 45 વર્ષથી વાત કરે છે, એ પડદા પર ફક્ત પાંચેક વર્ષ સાથે રહી.
- "સિલસિલા" પછી બંનેએ ક્યારેય સાથે મુખ્ય ભૂમિકા ન કરી, છતાં એ ફિલ્મ એમની સૌથી ચર્ચિત ફિલ્મ છે. એ રિલીઝ વખતે ખાસ સફળ નહોતી; તેનું કલ્ટ સ્ટેટસ પાછળથી બન્યું.
- 1980માં ઋષિ કપૂર અને નીતુ સિંહના લગ્નમાં રેખા સિંદૂર અને મંગળસૂત્ર પહેરીને આવ્યાં, અને લગ્ન કરતાં વધુ ચર્ચા એમના સિંદૂરની થઈ. વર્ષો પછી એમણે કહ્યું કે એ શૂટિંગ પરથી સીધાં આવ્યાં હતાં.
- અમિતાભ બચ્ચને જાહેરમાં હંમેશાં એક જ લાઇન રાખી છે કે તેઓ માત્ર સહ-કલાકાર હતા. એટલે ભારતના સૌથી લાંબા ચાલેલા "અફેર"નું એક પણ જાહેર સમર્થન નથી.
- 2012માં રેખા રાજ્યસભામાં નોમિનેટ થયાં, જ્યાં જયા બચ્ચન પહેલેથી સાંસદ હતાં. એમના શપથ દિવસે મીડિયાનો સૌથી મોટો વિષય બેઠક વ્યવસ્થા હતી.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#AmitabhRekha #Silsila #BollywoodGossip #IndianSociety
#અમિતાભરેખા #સિલસિલા #કૂથલી #ગુજરાતીલેખ