વિસ્તૃત સ્મૃતિ: ખોપરીની બહાર વસતું મન

**Extended Memory: The Mind That Lives Outside the Skull**
**વિસ્તૃત સ્મૃતિ: ખોપરીની બહાર વસતું મન**

પરાગ રતનપરા

બાને આખા કુટુંબની તિથિઓ મોઢે હતી. કોની દીકરીનું સગપણ કઈ અગિયારસે થયું, કયા મામાની વરસી ક્યારે આવે, અથાણામાં રાઈ કેટલી નાખવી. આ બધું ક્યાંય લખેલું નહોતું, છતાં બધું સચવાયેલું હતું. આજે આપણને આપણી માનો મોબાઈલ નંબર પણ યાદ નથી. પહેલી નજરે લાગે કે આપણી યાદશક્તિ ઘટી ગઈ છે. વાત એટલી સાદી નથી. સ્મૃતિ ખોવાઈ નથી, તેણે ઘર બદલ્યું છે. મગજમાંથી નીકળીને તે ફોનમાં, ક્લાઉડમાં, ગૂગલમાં, વોટ્સએપની ચેટમાં રહેવા ગઈ છે. આ સ્થળાંતરનું નામ છે **વિસ્તૃત સ્મૃતિ (Extended Memory)**.

**શું છે આ વિસ્તૃત સ્મૃતિ?**

૧૯૯૮માં બે તત્ત્વચિંતકો એન્ડી ક્લાર્ક અને ડેવિડ ચાલ્મર્સે "The Extended Mind" નામનો લેખ લખ્યો. તેમાં તેમણે એક સવાલ પૂછ્યો: મન ક્યાં પૂરું થાય છે? તેમણે બે પાત્રોની કલ્પના કરી. ઇંગાને મ્યુઝિયમ જવું છે. તે મગજમાં સરનામું યાદ કરે છે અને નીકળી પડે છે. ઓટોને અલ્ઝાઇમર છે. તે પોતાની ડાયરી ખોલે છે, સરનામું વાંચે છે અને નીકળી પડે છે. ક્લાર્ક-ચાલ્મર્સ કહે છે કે બંનેએ "યાદ" કર્યું છે. ઓટોની ડાયરી તેના મનનો જ એક ભાગ છે, ફરક માત્ર એટલો છે કે તે ખોપરીની બહાર રહે છે.

મનોવૈજ્ઞાનિક ડેનિયલ વેગનરે આનાથી પણ પહેલાં એક ઘરેલુ સત્ય પકડ્યું હતું, જેને તેમણે **ટ્રાન્ઝેક્ટિવ મેમરી** કહ્યું. દરેક ગુજરાતી ઘરમાં એ ચાલે જ છે. પત્નીને યાદ છે કે કયા સગાને ત્યાં ચાંદલો કેટલો કર્યો હતો. પતિને યાદ છે કે વીમાના કાગળ કયા કબાટમાં છે. બંનેમાંથી કોઈની પાસે પૂરી સ્મૃતિ નથી, પણ બંને મળીને એક પૂરું મગજ બને છે. એટલે જ છૂટાછેડા કે વિધવાપણું માત્ર ભાવનાત્મક આઘાત નથી. અડધી સ્મૃતિ પણ એક સાથે ચાલી જાય છે.

**શા માટે મન બહાર જાય છે?**

કારણ છે અર્થશાસ્ત્ર. મગજ શરીરના વજનનો લગભગ બે ટકા ભાગ છે, પણ શરીરની આશરે વીસ ટકા ઊર્જા વાપરે છે. એટલે કુદરત કરકસર કરે છે. જે વાત બહાર સુરક્ષિત રાખી શકાય તે અંદર શા માટે રાખવી? ગુફાની દીવાલ પરનાં ચિત્રો, તાડપત્રની પોથીઓ, વેપારીનો ચોપડો અને આજનો સ્માર્ટફોન. આ બધાં એક જ પ્રયોગનાં જુદાં જુદાં પ્રકરણો છે.

આપણે ગુજરાતીઓ તો આ સત્ય સદીઓથી જાણીએ છીએ. દિવાળીએ આપણે ચોપડાપૂજન કરીએ છીએ, એટલે કે આપણી વિસ્તૃત સ્મૃતિની પૂજા કરીએ છીએ. બારોટ અને વહીવંચાના ચોપડામાં સાત-સાત પેઢીની વંશાવળી સચવાયેલી છે. કોઈ કુટુંબ પોતાનો ઇતિહાસ ભૂલી જાય તો બારોટ આવીને યાદ કરાવે. આખા સમાજની સ્મૃતિ એક માણસના ચોપડામાં રહેતી હતી.

પણ દરેક વ્યવહારની જેમ અહીં પણ કિંમત ચૂકવવી પડે છે. ૨૦૧૧માં બેટ્સી સ્પેરો અને સાથીઓએ "ગૂગલ ઇફેક્ટ" નોંધ્યો. માણસને ખબર હોય કે માહિતી ક્યાંક સેવ થઈ ગઈ છે, તો તે માહિતી નહીં, પણ માહિતી ક્યાં છે તે યાદ રાખે છે. આપણે જ્ઞાનના માલિક મટીને જ્ઞાનના સરનામાના માલિક બની ગયા છીએ.

અસલી ખતરો ત્યાં છે. બારોટનો ચોપડો તમારો હતો. આજની ક્લાઉડ સ્મૃતિ કોઈ કંપનીની છે, જેને તમારું ધ્યાન વેચવામાં રસ છે. ફેસબુક દર વર્ષે કહે છે, "આજથી પાંચ વર્ષ પહેલાં…" અને તમને એ જ યાદ આવે છે જે એલ્ગોરિધમ યાદ કરાવવા માગે છે. વોટ્સએપ યુનિવર્સિટીના ફોરવર્ડ પણ લોકોની સામૂહિક સ્મૃતિ બની જાય છે. ઇતિહાસ નહીં, પણ ઇતિહાસનો ફોરવર્ડ યાદ રહે છે. એટલે આજનો પ્રશ્ન એ નથી કે મન બહાર જવું જોઈએ કે નહીં. પ્રશ્ન એ છે કે તમારી સ્મૃતિની ચાવી કોના હાથમાં છે.

**કેવી રીતે વાપરવી વિસ્તૃત સ્મૃતિ?**

એક સાદો નિયમ રાખી શકાય: **જે તમને ઘડે છે તે અંદર રાખો, જે તમારું કામ કરે છે તે બહાર મૂકો.** ફોન નંબર, પાસવર્ડ, મિટિંગની તારીખ બહાર જ રહેવા દો. પણ ગીતાનો એક શ્લોક, બાની એક કહેવત, તમારા મૂલ્યો અને તમારી ભૂલોના પાઠ અંદર જ રહેવા જોઈએ. ઇન્ટરનેટ ન હોય ત્યારે પણ તે તમારી સાથે રહેવા જોઈએ.

બીજું, બહારની સ્મૃતિને ગોડાઉન નહીં, બગીચો બનાવો. માત્ર સેવ કરવું પૂરતું નથી. જર્મન સમાજશાસ્ત્રી નિકલાસ લુહમાનની "ઝેટલકાસ્ટન" પદ્ધતિ એ જ શીખવે છે: નોંધને પોતાના શબ્દોમાં લખો અને બીજી નોંધ સાથે જોડો. સ્ક્રીનશોટનું ગોડાઉન સ્મૃતિ નથી, એ ડિજિટલ માળિયું છે.

ત્રીજું, વારંવાર પાછા ફરો. આપણી પરંપરામાં જ્ઞાનને "પાઠ" કહેવાયું છે, કારણ કે તેને વારંવાર પાઠવું પડે છે. જે નોંધ ક્યારેય ફરી વંચાતી નથી, તે નોંધ નહીં પણ કબર છે.

**ગૂઢ પાસું: ચિત્ત નામનું ગોડાઉન**

ભારતીય ચિંતનમાં સ્મૃતિ માત્ર મગજનું કામ નથી. પતંજલિ યોગસૂત્રમાં (૧.૧૧) કહે છે: *"અનુભૂતવિષયાસમ્પ્રમોષઃ સ્મૃતિઃ"*. અનુભવેલો વિષય ખોવાય નહીં, તે સ્મૃતિ છે. સ્મૃતિ ચિત્તની પાંચ વૃત્તિઓમાંની એક છે, અને દરેક અનુભવ ચિત્તમાં "સંસ્કાર" રૂપે બીજની જેમ પડ્યો રહે છે. યોગસૂત્ર ૩.૧૮ વધુ આગળ જાય છે: સંસ્કારો પર સંયમ કરવાથી પૂર્વજન્મનું જ્ઞાન થાય છે. એટલે યોગીની દૃષ્ટિએ સ્મૃતિ એક જન્મ પૂરતી પણ સીમિત નથી.

બૌદ્ધ યોગાચાર દર્શન આને "આલય-વિજ્ઞાન", એટલે કે ભંડાર-ચેતના કહે છે. દરેક કર્મ એક બીજ છે, જે આ ભંડારમાં જમા થાય છે અને યોગ્ય સમયે ફળ આપે છે. આધુનિક ભાષામાં કહીએ તો આલય-વિજ્ઞાન એવી હાર્ડ ડિસ્ક છે જે ક્યારેય ફોર્મેટ થતી નથી.

થિયોસોફીમાં મેડમ બ્લાવાત્સ્કી અને તેમના અનુયાયીઓએ "આકાશિક રેકોર્ડ્સ"નો ખ્યાલ ફેલાવ્યો. બ્રહ્માંડના સૂક્ષ્મ તત્ત્વ, આકાશમાં, દરેક વિચાર, શબ્દ અને ઘટનાની છાપ સચવાયેલી છે, અને સાધક તેને "વાંચી" શકે છે. વિચારો તો ખરા: આપણા પૂર્વજો જેને આકાશિક રેકોર્ડ કહેતા હતા, તેને આજે આપણે "ક્લાઉડ" કહીએ છીએ. બંનેમાં સ્મૃતિ આકાશમાં છે. ફરક એટલો કે આકાશિક રેકોર્ડ્સ પર જાહેરાતો નહોતી, અને તેમાં પ્રવેશ માટે પાસવર્ડ નહીં, પણ પાત્રતા જોઈતી હતી.

**ગુપ્ત (ઓકલ્ટ) પાસું: સ્મૃતિની કળા**

પશ્ચિમની ગુપ્ત પરંપરામાં એક દંતકથા છે. ગ્રીક કવિ સિમોનાઇડીસ એક ભોજન સમારંભમાંથી બહાર નીકળ્યા અને તરત છત તૂટી પડી. મૃતદેહો ઓળખાય તેવા નહોતા, પણ સિમોનાઇડીસે કોણ ક્યાં બેઠું હતું તે યાદ કરીને બધાને ઓળખી બતાવ્યા. અહીંથી "મેથડ ઓફ લોસાઇ", એટલે કે સ્મૃતિમહેલની શરૂઆત થઈ: મનમાં એક ઘર બનાવો અને દરેક ઓરડામાં એક વિચાર મૂકી દો.

રેનેસાંસ યુગમાં આ ટેકનિક જાદુ બની ગઈ. જુલિયો કામિલ્લોએ "સ્મૃતિ-રંગમંચ" રચવાનો પ્રયાસ કર્યો, જેમાં બેસનારને આખા બ્રહ્માંડનું જ્ઞાન મળે તેવો દાવો હતો. જ્યોર્દાનો બ્રુનોએ ગ્રહો, દેવતાઓ અને પ્રતીકોથી ભરેલાં સ્મૃતિચક્રો બનાવ્યાં. તેમની માન્યતા હતી કે સ્મૃતિને બ્રહ્માંડના ક્રમ સાથે ગોઠવો તો મન બ્રહ્માંડનું પ્રતિબિંબ બની જાય. ૧૬૦૦માં ધર્મદ્રોહના આરોપસર તેમને જીવતા સળગાવી દેવાયા. સ્મૃતિ પણ ક્યારેક ખતરનાક જ્ઞાન ગણાઈ છે.

આપણી ધરતી પર આ કળા જીવંત રહી. વેદો હજારો વર્ષ સુધી કાગળ વિના, માત્ર "ઘન પાઠ" અને "જટા પાઠ" જેવી ગૂંથણીઓથી મોઢે સચવાયા. આ બ્રાહ્મણોનું સામૂહિક મગજ હતું, જેને આજે આપણે જીવતી હાર્ડ ડ્રાઇવ કહી શકીએ. જૈન પરંપરામાં "અવધાન"ની સાધના છે, અને તેમાં ગુજરાતનું ગૌરવ છે શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર, ગાંધીજીના આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શક. તેઓ એકસાથે સો જુદી જુદી વાતો યાદ રાખીને તેનો જવાબ આપી શકતા. ગુપ્ત વિદ્યાનો દાવો એવો છે કે આવી સ્મૃતિ "સંગ્રહ" નથી પણ "સંપર્ક" છે. સાધક માહિતી ભેગી નથી કરતો, તે ચેતનાના કોઈ મોટા ભંડાર સાથે "ટ્યુન" થાય છે. રુપર્ટ શેલ્ડ્રેકની "મોર્ફિક રેઝોનન્સ"ની વિવાદાસ્પદ થિયરી પણ આ જ વાત આધુનિક ભાષામાં કહે છે. વિજ્ઞાન તેને સ્વીકારતું નથી, પણ માણસની કલ્પના તેને છોડતી પણ નથી.

**અંતે…**

વિસ્તૃત સ્મૃતિ નવી નથી, માત્ર તેનાં વાસણ નવાં છે. ગઈકાલે બારોટનો ચોપડો હતો, આજે ગૂગલ ડ્રાઇવ છે. ઋષિઓ પાસે આકાશિક રેકોર્ડ હતા, આપણી પાસે આઈક્લાઉડ છે. સવાલ સાધનનો નથી, સ્વામિત્વનો છે. જે સ્મૃતિ બીજાના સર્વર પર રહે છે, તે ક્યારેક બીજાની ઇચ્છા મુજબ જ યાદ આવે છે.

એટલે થોડું બહાર રાખો, થોડું અંદર રાખો. અને અંદર એ રાખો જેનો બેકઅપ ક્યારેય લઈ શકાતો નથી: બાના અવાજની ગરમાશ, પિતાની એક સલાહ, અને તે ક્ષણ જ્યારે તમે પહેલી વાર કોઈનું દુઃખ પોતાનું માન્યું હતું. એ ક્લાઉડમાં નહીં, ચિત્તમાં સચવાય છે. અને કદાચ, યોગીઓ સાચા હોય તો, એક જન્મથી આગળ પણ સાથે આવે છે.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)**

૧. શ્રીમદ્ રાજચંદ્રે આશરે ઓગણીસ વર્ષની ઉંમરે ૧૮૮૭માં મુંબઈમાં જાહેરમાં "શતાવધાન" કરી બતાવ્યું હતું, એટલે કે એકસાથે સો બાબતો યાદ રાખીને ઉત્તર આપ્યા હતા.

૨. ૨૦૧૧ના "ગૂગલ ઇફેક્ટ" અભ્યાસ મુજબ, લોકોને ખબર હોય કે માહિતી કમ્પ્યુટરમાં સેવ થઈ ગઈ છે, ત્યારે તેઓ માહિતી ઓછી યાદ રાખે છે, પણ તે કયા ફોલ્ડરમાં છે તે વધુ સારી રીતે યાદ રાખે છે.

૩. વૈદિક પાઠની મૌખિક પરંપરાને યુનેસ્કોએ ૨૦૦૩માં માનવજાતના અમૂર્ત વારસા તરીકે માન્યતા આપી હતી. આ એવી "હાર્ડ ડ્રાઇવ" છે જેણે હજારો વર્ષ સુધી કાગળ વિના ડેટા સાચવ્યો.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#ExtendedMemory #ExtendedMind #AkashicRecords #ArtOfMemory #વિસ્તૃતસ્મૃતિ #ચિત્તઅનેસંસ્કાર #આકાશિકરેકોર્ડ #ગુજરાતીનિબંધ