સનાતન: જે અનાદિ હતું, તે અચાનક ટ્રેન્ડિંગ થયું

**Sanatan: The Eternal That Suddenly Went Viral**
**સનાતન: જે અનાદિ હતું, તે અચાનક ટ્રેન્ડિંગ થયું**

પરાગ રતનપરા

મારા એક ઓળખીતા કાકા છે. પંદર વર્ષ પહેલાં એ પોતાને "પટેલ" કહેતા. દસ વર્ષ પહેલાં "હિન્દુ" કહેવા લાગ્યા. અને છેલ્લાં પાંચ-સાત વર્ષથી એમના વોટ્સએપ સ્ટેટસ પર ભગવો ધ્વજ ફરકે છે અને નીચે લખ્યું છે: "ગર્વ સે કહો હમ સનાતની હૈં."

મેં એક દિવસ ભોળા ભાવે પૂછ્યું, "કાકા, સનાતન એટલે શું?"

કાકાએ છાતી ફુલાવીને કહ્યું, "જે ક્યારેય ખતમ ન થાય એ."

મેં કહ્યું, "તો પછી એને બચાવવા માટે રોજ સવારે સાત ફોરવર્ડ કેમ મોકલવા પડે છે?"

કાકાએ મને બ્લોક કરી દીધો. સનાતન તો ટકી ગયો, અમારો સંબંધ ન ટક્યો.

આ નિબંધ એ જ સવાલનો જવાબ શોધવાનો પ્રયાસ છે. જે હજારો વર્ષથી શાંતિથી બેઠું હતું, એ અચાનક આટલું ઘોંઘાટિયું કેમ થઈ ગયું?

સૌથી પહેલાં શબ્દ સમજીએ. "સનાતન" એટલે જે સદા છે. જેની શરૂઆત નથી, અંત નથી. "ધર્મ" એટલે રિલિજન નહીં. સંસ્કૃતમાં ધર્મ "ધૃ" ધાતુમાંથી આવે છે, જેનો અર્થ થાય ધારણ કરવું, ટકાવી રાખવું. અગ્નિનો ધર્મ બાળવાનો, પાણીનો ધર્મ ભીંજવવાનો, અને માણસનો ધર્મ... એ તો આજ સુધી નક્કી નથી થયું, એટલે જ આટલા બધા ગુરુઓ છે.

સનાતન ધર્મનો કોઈ એક સ્થાપક નથી. કોઈ એક પુસ્તક નથી. કોઈ એક ભગવાન નથી. કોઈ હેડક્વાર્ટર નથી, કોઈ મેમ્બરશિપ ફોર્મ નથી, કોઈ વાર્ષિક ફી નથી. વેદ છે, ઉપનિષદ છે, પુરાણ છે, ગીતા છે, રામાયણ-મહાભારત છે. કર્મ છે, પુનર્જન્મ છે, મોક્ષ છે. જ્ઞાનનો રસ્તો છે, ભક્તિનો રસ્તો છે, કર્મનો રસ્તો છે, યોગનો રસ્તો છે. તેત્રીસ કોટિ દેવતા છે, અને ઉપનિષદ કહે છે કે અંતે એ બધા એક જ બ્રહ્મ છે. આ ધર્મ એવો છે જેમાં સાંખ્ય જેવું દર્શન, જેને ઈશ્વરની જરૂર જ નથી લાગતી, એ પણ "આસ્તિક" ગણાય છે. દુનિયાનો આ કદાચ એકમાત્ર ધર્મ છે જેણે પોતાની અંદર નાસ્તિકોને પણ ખુરશી આપી અને ચા પણ પીવડાવી.

હવે મજાની વાત સાંભળો. "હિન્દુ" શબ્દ આપણે નહોતો પાડ્યો. એ ભૂગોળનો શબ્દ હતો; સિંધુ નદીની પેલે પારના લોકોને પર્શિયનો "હિન્દુ" કહેતા. અને "સનાતન ધર્મ" શબ્દ ગીતામાં, મનુસ્મૃતિમાં, પુરાણોમાં હતો જ, પણ પોતાની *ઓળખના લેબલ* તરીકે એ ઓગણીસમી સદીમાં જોરશોરથી વપરાવા લાગ્યો. જ્યારે આર્ય સમાજ અને બ્રહ્મો સમાજ જેવા સુધારકોએ જૂની પરંપરાઓ પર સવાલ ઉઠાવ્યા, ત્યારે પરંપરાવાદીઓએ કહ્યું, "અમે સનાતની છીએ, અમે બદલાતા નથી." એટલે વિડંબના જુઓ: જે "અનાદિ" છે, એના નામનું વિઝિટિંગ કાર્ડ લગભગ દોઢસો વર્ષ જૂનું છે. આપણા દાદાના દાદાએ છપાવ્યું હતું.

હવે બીજો સવાલ, જે દરેક ફેમિલી ગ્રુપમાં ઝઘડો કરાવે છે: ખ્રિસ્તી, જૈન, બૌદ્ધ અને ઇસ્લામ, આ બધા સનાતનમાં આવે કે નહીં?

ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામનો જવાબ સીધો છે: ના. એ બંને અબ્રાહમિક ધર્મો છે. એક પયગંબર, એક પવિત્ર ગ્રંથ, એક ઈશ્વર, અને ઇતિહાસ એક સીધી લીટીમાં ચાલે છે: સર્જન, પછી ન્યાયનો દિવસ. સનાતનમાં સમય ગોળ ફરે છે, યુગો આવે ને જાય. એમનામાં સમય એક્સપ્રેસ-વે છે, આપણામાં ગોળ ચકરડું. બંનેની દુનિયા જોવાની રીત જ જુદી છે, એટલે એકને બીજામાં "સમાવી" લેવાની વાત બંનેમાંથી કોઈને ગમતી નથી.

જૈન અને બૌદ્ધનો જવાબ વધુ રસપ્રદ છે. એ આ જ માટીમાં જન્મ્યા. કર્મ, પુનર્જન્મ, મોક્ષ કે નિર્વાણ, અહિંસા, આ શબ્દભંડોળ સહિયારો છે. પણ એમણે વેદોની સત્તા સ્વીકારી નહીં, એટલે પરંપરાગત વર્ગીકરણમાં એ "નાસ્તિક" દર્શન ગણાયા. અહીં નાસ્તિક એટલે ભગવાનમાં ન માનનાર નહીં, પણ વેદને અંતિમ ન માનનાર. જૈનો પોતાના ધર્મને પણ અનાદિ માને છે, અને બુદ્ધે પોતે પોતાના ઉપદેશને "સનાતન" કહ્યો હતો. એટલે સનાતન શબ્દ પર કોઈ એકનો કોપીરાઇટ નથી.

કાયદો તો વળી વધુ ગૂંચવાડો કરે છે. ભારતનું બંધારણ (અનુચ્છેદ ૨૫ની સમજૂતી) અમુક સામાજિક-ધાર્મિક કાયદાઓ માટે શીખ, જૈન અને બૌદ્ધને "હિન્દુ"ની વ્યાખ્યામાં ગણે છે. હિન્દુ મેરેજ એક્ટ પણ એ બધાને લાગુ પડે છે. પણ એ જ દેશ બૌદ્ધોને ૧૯૯૩માં અને જૈનોને ૨૦૧૪માં રાષ્ટ્રીય લઘુમતીનો દરજ્જો આપે છે. એટલે એક જ માણસ લગ્નની નોંધણી વખતે હિન્દુ, અને સ્કોલરશિપનું ફોર્મ ભરતી વખતે લઘુમતી. ગુજરાતમાં તો જૈન અને વૈષ્ણવ વાણિયા એક જ ગરબામાં ગોળ ફરે છે, એકબીજાના ઘરે દીકરીઓ પરણાવે છે, અને ઝઘડો ફક્ત એક જ વાતે થાય છે: બટાકા નાખવા કે નહીં. અને એક વાત પ્રામાણિકતાથી નોંધવી જોઈએ: આજે રાજકારણમાં "સનાતન"ની છત્રી પહોળી કરીને જૈન-બૌદ્ધ-શીખને અંદર લેવાનો પ્રયાસ થાય છે. કેટલાક એને આવકારે છે, અને કેટલાક, ખાસ કરીને આંબેડકરવાદી બૌદ્ધો, એને જોરથી નકારે છે. છત્રી ખોલનારને વરસાદની ચિંતા છે, અંદર ઊભેલાને પોતાની ઓળખની.

હવે મૂર્તિપૂજા. અહીં દરેક ધર્મની અંદર જ ઝઘડો છે, અને એ જ સૌથી સુંદર વાત છે.

મોટા ભાગના હિન્દુઓ મૂર્તિપૂજા કરે છે. પ્રાણપ્રતિષ્ઠા થાય, પછી પથ્થર પથ્થર નથી રહેતો. પણ ઉપનિષદો નિરાકાર બ્રહ્મની વાત કરે છે, "નેતિ નેતિ," આ પણ નહીં, તે પણ નહીં. અને આધુનિક યુગમાં મૂર્તિપૂજાના સૌથી મોટા વિરોધી કોણ? સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી, આર્ય સમાજના સ્થાપક. જન્મ ક્યાં? આપણા મોરબી જિલ્લાના ટંકારામાં. એટલે ગુજરાતી પહેલાં મંદિર બાંધે છે, અને પછી ગુજરાતી જ પૂછે છે કે મંદિરની જરૂર શું છે. બેલેન્સશીટ બંને બાજુ સરભર.

જૈનોમાં શ્વેતાંબર દેરાવાસી મૂર્તિપૂજક છે, અને સ્થાનકવાસી તથા તેરાપંથી મૂર્તિપૂજા કરતા નથી. એક જ ધર્મ, એક જ તીર્થંકર, અને દેરાસર જવું કે સ્થાનક, એ પ્રશ્ન પર પેઢીઓ નીકળી ગઈ.

બૌદ્ધ ધર્મની વિડંબના તો ઇતિહાસની સૌથી મોટી જોક છે. બુદ્ધે કહ્યું, "મને નહીં, મારા ઉપદેશને પકડો." શરૂઆતની સદીઓમાં બૌદ્ધ કલામાં બુદ્ધને માણસ રૂપે બતાવાતા જ નહોતા; ફક્ત પગલાં, બોધિવૃક્ષ, ખાલી આસન. પછી ગાંધાર અને મથુરાના કારીગરો આવ્યા અને મૂર્તિઓ બની. આજે દુનિયાની સૌથી ઊંચી પ્રતિમાઓમાં બુદ્ધની પ્રતિમાઓ ગણાય છે. જે માણસે કહ્યું હતું "મારી પૂજા ન કરો," એની સૌથી વધુ મૂર્તિઓ બની. સાંભળનારે બરાબર સાંભળ્યું, બસ ઊંધું સાંભળ્યું.

ખ્રિસ્તીઓમાં કેથોલિક અને ઓર્થોડોક્સ ચર્ચમાં મૂર્તિઓ અને આઇકન હોય છે, પ્રોટેસ્ટન્ટ ચર્ચમાં મોટે ભાગે નથી હોતા. ઇસ્લામ સિદ્ધાંતમાં સ્પષ્ટપણે મૂર્તિપૂજાનો વિરોધ કરે છે; છતાં ઉપખંડમાં દરગાહ પર ચાદર અને માનતાની પરંપરા છે, જેનો ત્યાંના જ કટ્ટર વિદ્વાનો વિરોધ કરે છે. એટલે નિયમ સાર્વત્રિક છે: દરેક ધર્મમાં એક પંડિત હોય છે જે કહે "આકાર નકામો છે," અને એક માસી હોય છે જે ચૂપચાપ માનતાનું નાળિયેર લઈને પહોંચી જાય છે. અને ઇતિહાસ સાક્ષી છે, છેલ્લે જીતે છે માસી.

હવે મુખ્ય સવાલ: છેલ્લાં સાત વર્ષમાં જ આ શબ્દ આટલો ગાજતો કેમ થયો?

ટાઇમલાઇન જુઓ. ૨૦૧૯માં અયોધ્યાનો ચુકાદો આવ્યો. ૨૦૨૦માં કોરોના આવ્યો; માણસ ઘરમાં પુરાયો, મોતનો ડર આંખ સામે આવ્યો, અને દૂરદર્શન પર ફરીથી રામાયણ આવી, જેને રેકોર્ડ દર્શકો મળ્યા. ડરેલો માણસ હંમેશાં મૂળ શોધે છે. ૨૦૨૧માં કાશી વિશ્વનાથ કોરિડોર ખુલ્યો. અને પછી સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૩માં ધડાકો થયો: તમિલનાડુના એક નેતા બોલ્યા કે સનાતનનો ફક્ત વિરોધ પૂરતો નથી, એને ડેન્ગ્યુ, મેલેરિયા કે કોરોનાની જેમ નાબૂદ કરવો જોઈએ. બસ, એ દિવસે "સનાતન" શબ્દ પૂજાઘરમાંથી નીકળીને ચૂંટણી મંચ પર પહોંચી ગયો. ૨૦૨૪માં રામ મંદિરની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા, ૨૦૨૫માં મહાકુંભ. દરેક વર્ષે એક નવો એપિસોડ, એકદમ વેબ સિરીઝની જેમ.

સૌથી મોટી વિડંબના એ છે કે સનાતનને સૌથી વધુ પ્રચાર એમણે આપ્યો જેઓ એને મિટાવવા નીકળ્યા હતા. જે કામ હજાર પ્રવચનો ન કરી શક્યાં, એ એક "નાબૂદી"ના ભાષણે કરી આપ્યું. વિરોધીઓ વગર ઓળખ ઊભી નથી થતી. સનાતનના રક્ષકોને વિરોધીની જરૂર છે, અને વિરોધીઓને રક્ષકોની. બંને એકબીજાના સૌથી વફાદાર ગ્રાહક છે.

બીજું એક શાંત પણ મહત્ત્વનું પરિવર્તન થયું. રાજકીય ભાષામાં "હિન્દુત્વ" શબ્દ ધીમે ધીમે "સનાતન" તરફ સરક્યો. કેટલાક વિશ્લેષકો માને છે કે હિન્દુત્વ વધુ પડતો ધાર્મિક-રાજકીય લાગે છે, જ્યારે સનાતનને સાંસ્કૃતિક તરીકે રજૂ કરી શકાય, જેથી જૈન, બૌદ્ધ અને શીખ સુધી પહોંચ વધે. "હિન્દુત્વ" મુઠ્ઠી જેવો શબ્દ છે, "સનાતન" ખુલ્લી હથેળી જેવો. અને સમજદાર માણસ જાણે છે કે હથેળીથી વધુ લોકોને ભેટી શકાય.

હવે ઊંડાણમાં ઊતરીએ. આર્થિક કારણ.

ધર્મ હવે ફક્ત શ્રદ્ધા નથી, આખી સપ્લાય ચેઇન છે. કાશી વિશ્વનાથ મંદિરના CEOના કહેવા પ્રમાણે ડિસેમ્બર ૨૦૨૧થી ૨૫ કરોડથી વધુ ભક્તો દર્શને આવ્યા, અને રાજ્યના અર્થતંત્રને અંદાજે ૧.૨૫ લાખ કરોડ રૂપિયાનો લાભ થયો. ફૂલવાળો, હોટલવાળો, ટેક્સીવાળો, પંડિત, નાવિક, પ્રસાદવાળો, અને હવે નવો વર્ગ: રીલવાળો. "સનાતની" નામના અગરબત્તી બ્રાન્ડ, "સનાતની" ટી-શર્ટ, "સનાતની" મેટ્રિમોની પ્રોફાઇલ. આસ્થા એ ભારતનું સૌથી જૂનું અને સૌથી વધુ recession-proof ઉદ્યોગ છે. નોકરી જાય, શેરબજાર પડે, AI આવીને કામ છીનવી લે, પણ માનતા ક્યારેય મંદીમાં નથી આવતી.

અને એક સૂક્ષ્મ આર્થિક મનોવિજ્ઞાન પણ છે. જ્યારે પગાર વધતો નથી, ઘર મોંઘાં થતાં જાય છે, અને ભવિષ્ય ધૂંધળું દેખાય છે, ત્યારે ગર્વ એ સૌથી સસ્તું ડિવિડન્ડ છે. એના પર GST નથી, EMI નથી. "હું ભલે ભાડાના ઘરમાં રહું, પણ મારો ધર્મ પાંચ હજાર વર્ષ જૂનો છે." ઓળખ એ ગરીબનું પણ પોતાનું એસેટ છે, અને અમીરનું પણ ઇન્શ્યોરન્સ.

સામાજિક કારણ. સનાતનની છત્રી નીચે રેલીમાં જાતિ ઓગળી જાય છે. બધા એક, બધા સનાતની. પણ એ જ ભાઈ રવિવારે મેટ્રિમોની સાઇટ ખોલે છે ત્યારે ફિલ્ટરમાં પહેલું ખાનું હોય છે: "જ્ઞાતિ." મંચ પર એકતા, મંડપમાં પેટાજ્ઞાતિ. એક નેતાએ જેને જાતિવ્યવસ્થા સાથે જોડીને નાબૂદ કરવાની વાત કરી, અને બીજાઓએ જેને જાતિથી પર ગણાવી, એ બંને વાતો અડધી સાચી છે, કારણ કે ગ્રંથમાં જે લખ્યું છે અને ઘરમાં જે જીવાય છે, એ બે જુદાં પુસ્તકો છે.

અને NRI ભાઈઓ! ન્યૂ જર્સીમાં વસતો ગુજરાતી અમદાવાદના ગુજરાતી કરતાં વધુ સનાતની છે. દેશ છૂટે એટલે ધર્મ પાસપોર્ટ બની જાય. અહીં રહેનારા માટે ધર્મ હવા છે, ત્યાં રહેનારા માટે ઓક્સિજન સિલિન્ડર.

મનોવૈજ્ઞાનિક કારણ. માણસ જ્યારે અનિશ્ચિતતાથી ઘેરાય છે, ત્યારે એ કશુંક "શાશ્વત" પકડવા માગે છે. મહામારી, નોકરીની અસલામતી, એકલવાયાં શહેરો, તૂટતા સંયુક્ત કુટુંબો; આ બધાની વચ્ચે "સનાતન" શબ્દ એક મજબૂત થાંભલો લાગે છે. સાથે સોશિયલ મીડિયાનું અલ્ગોરિધમ પણ ખેલાડી છે. શાંત ભક્તિ પર લાઇક નથી આવતી; આક્રોશ પર શેર આવે છે. એટલે ધર્મનું જે સ્વરૂપ વાયરલ થાય છે, એ મોટે ભાગે સૌથી ઘોંઘાટિયું હોય છે, સૌથી ઊંડું નહીં. ધ્યાનમાં બેઠેલો યોગી ટ્રેન્ડ નથી કરતો; ગુસ્સામાં બોલતો માણસ કરે છે.

અને હવે, આ બધાને ગૂઢ, આધ્યાત્મિક પાસા સાથે જોડીએ. અહીં વિડંબના સૌથી સુંદર બને છે.

ગીતામાં "સનાતન" શબ્દ કોના માટે વપરાયો છે, ખબર છે? આત્મા માટે. બીજા અધ્યાયમાં કૃષ્ણ કહે છે કે આત્મા નિત્ય છે, સર્વવ્યાપી છે, સ્થિર છે, અચલ છે, *સનાતન* છે. અને એની પહેલાં જ કહે છે: "નૈનં છિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ, નૈનં દહતિ પાવકઃ." એને શસ્ત્ર કાપી શકતાં નથી, અગ્નિ બાળી શકતો નથી, પાણી ભીંજવી શકતું નથી, પવન સૂકવી શકતો નથી.

હવે વિચારો. જેને તલવાર કાપી ન શકે, આગ બાળી ન શકે, એને એક નેતાના ભાષણથી ખતરો છે? જેને પવન સૂકવી ન શકે, એ એક ટ્વીટથી સુકાઈ જશે? જો સનાતન ખરેખર સનાતન છે, તો એને બચાવવાની જરૂર નથી. અને જો એને રોજ બચાવવો પડે છે, તો આપણે જેને બચાવી રહ્યા છીએ, એ કદાચ સનાતન નથી; એ આપણો અહંકાર છે, જેણે સનાતનનો ભગવો ઝભ્ભો પહેરી લીધો છે.

ગૂઢ પરંપરા એમ પણ કહે છે કે મૂર્તિ દરવાજો છે, ઓરડો નહીં. દરવાજામાંથી પસાર થઈને અંદર જવાનું હોય છે. પણ જ્યારે લોકો દરવાજાને જ ઓરડો માનીને ત્યાં જ બેસી જાય, ત્યારે ધર્મ રિયલ એસ્ટેટ બની જાય છે. અને પુરાણોની કળિયુગની વ્યાખ્યા જુઓ: ધર્મ ચાર પગમાંથી એક પગ પર ઊભો છે. એક પગ પર ઊભેલો માણસ સૌથી વધુ બૂમો પાડે છે, કારણ કે એને સંતુલન ગુમાવવાનો ડર હોય છે. કદાચ આજનો ઘોંઘાટ ધર્મની શક્તિ નથી, એના એક પગની ધ્રુજારી છે.

અને એક છેલ્લી ગૂઢ વાત. સનાતન દૃષ્ટિમાં સમય ગોળ છે: સર્જન, પાલન, વિલય, અને ફરી સર્જન. બજારને સમય સીધી લીટી જોઈએ છે: દર વર્ષે વધુ ભક્તો, વધુ આવક, વધુ ફૂટફોલ, વધુ વ્યૂઝ. એટલે આજે આપણે ચક્રાકાર ધર્મને રેખીય ગ્રોથ-ચાર્ટમાં ફિટ કરવા મથીએ છીએ. સનાતન કહે છે, "બધું ક્ષણિક છે." માર્કેટિંગ ટીમ કહે છે, "આ ક્ષણને કેપિટલાઇઝ કરો."

છેલ્લે પેલા કાકા. થોડા દિવસ પહેલાં એમણે મને અનબ્લોક કર્યો. કારણ? એમના પૌત્રને ગીતાનો શ્લોક યાદ કરાવવો હતો અને એમને અર્થ ખબર નહોતો. મેં અર્થ સમજાવ્યો. કાકા થોડી વાર ચૂપ રહ્યા, પછી બોલ્યા, "તો આખી ગીતામાં ક્યાંય સ્ટેટસ મૂકવાનું લખ્યું નથી?"

મેં કહ્યું, "ના કાકા. સનાતન એ નથી જે સ્ટેટસ પર ચોંટાડાય. સનાતન એ છે જે સ્ટેટસ બદલાયા પછી પણ રહે."

એમણે સ્ટેટસ બદલ્યું નહીં. પણ પહેલી વાર એમણે મને ફોરવર્ડ ન મોકલ્યો. મારા માટે એ જ મોક્ષ હતો.

**Real but Weird Facts / સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો**

- બુદ્ધે ધમ્મપદના પાંચમા શ્લોકમાં કહ્યું કે વેરથી વેર શમતું નથી, અવેરથી જ શમે છે, અને પછી ઉમેર્યું: "એસ ધમ્મો સનંતનો," આ જ સનાતન ધર્મ છે. એટલે "સનાતન" શબ્દ બૌદ્ધ ગ્રંથમાં પણ છે.
- આધુનિક યુગમાં મૂર્તિપૂજાના સૌથી પ્રખર વિરોધી સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી ગુજરાતના ટંકારાના હતા. કહેવાય છે કે બાળપણમાં શિવરાત્રિએ શિવલિંગ પર ઉંદર ફરતો જોઈને એમના મનમાં પહેલો સવાલ જાગ્યો હતો.
- અયોધ્યામાં પ્રવાસીઓની સંખ્યા ૨૦૧૯માં આશરે ૩.૫ લાખ હતી, જે ૨૦૨૨ અને ૨૦૨૩ બંને વર્ષમાં ૨ કરોડને પાર પહોંચી હોવાનું નોંધાયું છે. અર્થાત્ ચાર વર્ષમાં લગભગ સાઠ ગણો વધારો; આટલો ગ્રોથ તો સ્ટાર્ટઅપના પિચ ડેકમાં પણ શરમ આવે.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#SanatanDharma #IndianSociety #FaithEconomy #SatireIndia #સનાતન_ધર્મ #વ્યંગલેખ #શ્રદ્ધા_અને_બજાર #ગુજરાતી_નિબંધ