આપણે જોખમથી કેમ ડરીએ છીએ?

**Why We Fear Risk | આપણે જોખમથી કેમ ડરીએ છીએ?**

પરાગ રતનપરા

ગુજરાતી માણસને પૂછો કે "જોખમ એટલે શું?" તો એ બે સેકન્ડ વિચારશે, પછી ખિસ્સા પર હાથ મૂકશે. આપણા માટે જોખમની પહેલી વ્યાખ્યા પાકીટમાં રહે છે. પણ સાચું કહું તો જોખમ એટલે ફક્ત પૈસા નહીં. જોખમ એટલે એવી શક્યતા કે આવતીકાલ તમારી પાસેથી કંઈક એવું છીનવી લે જેની તમને પરવા છે. એ પૈસા હોઈ શકે, તબિયત હોઈ શકે, આબરૂ હોઈ શકે, પ્રેમ હોઈ શકે, અથવા પેલી શાંત લાગણી કે "હું હજી હું જ છું." માણસ આંકડાથી નથી ડરતો. એ ડરે છે પોતાની ગોઠવાયેલી જિંદગીમાં પડતા ચીરાથી.

આપણે ત્યાં દરેક ઘરમાં એક ફૂવા હોય છે જે દરેક નવા વિચાર પર એક જ વાક્ય બોલે: "રહેવા દે ને, શું જરૂર છે?" દીકરો બિઝનેસ કરવા માંગે તો "નોકરી શું ખોટી છે?" દીકરી બહાર ભણવા જવા માંગે તો "અહીં કૉલેજો ખૂટી ગઈ?" અને આ જ ફૂવા લગ્નમાં સ્ટેજ પર માઇક પકડીને બોલશે, "જિંદગીમાં રિસ્ક લેવું જોઈએ, હું પણ જુવાનીમાં બહુ રિસ્ક લેતો." કયું રિસ્ક? એક વાર શેરબજારમાં પાંચ હજાર નાખેલા, ત્રીસ વર્ષથી એ જ વાર્તા ચાલે છે.

જોખમ પણ એક જાતનું નથી. કેટલાક જોખમની શક્યતા ખબર હોય છે, જેમ સિક્કો ઉછાળો તો છાપ કે કાંટો. કેટલાક જોખમ બંધ ડબ્બા જેવા હોય છે, અંદર શું છે કોઈએ ખોલીને જોયું જ નથી. કેટલાક ફક્ત તમને ડંખે છે, કેટલાક આખા ગામને એકસાથે. કેટલાક શરીરને ધમકી આપે છે, કેટલાક સમાજ સામે રાખેલા ચહેરાને, અને કેટલાક પેલી વાર્તાને જે તમે રોજ રાત્રે પોતાને કહો છો કે "હું કોણ છું." આ છેલ્લું જોખમ સૌથી વધુ દુઃખે છે, ભલે દાવ પર માત્ર સો રૂપિયા હોય. એટલે જ માણસ લાખ રૂપિયા ગુમાવીને ઊંઘી જાય છે, પણ પાર્ટીમાં ખોટું અંગ્રેજી બોલ્યાની શરમમાં ત્રણ રાત જાગે છે.

તો આપણે જોખમથી દૂર કેમ ભાગીએ છીએ? કારણ કે નુકસાન એ ફાયદાનું અરીસામાં ઊંધું પ્રતિબિંબ નથી. દસ રૂપિયા ગુમાવવાનું દુઃખ, દસ રૂપિયા મળવાના આનંદ જેટલું નથી હોતું. એ વધુ ઊંડું, વધુ તીખું, વધુ અંગત લાગે છે. રસ્તામાં સો રૂપિયાની નોટ મળે તો માણસ બે મિનિટ ખુશ થાય. પણ સો રૂપિયા ખોવાય તો આખો દિવસ બગડે, ઘરે પત્નીને ખબર પડે તો અઠવાડિયું. શાકવાળા સાથે પાંચ રૂપિયા માટે દસ મિનિટ ઝઘડનારો માણસ એ જ સાંજે ત્રણસો રૂપિયાનું પોપકોર્ન હસતાં હસતાં ખરીદે છે. આને કંજૂસાઈ નહીં, મનનું ગણિત કહેવાય.

મન વર્તમાનને "ઘર" માને છે. જુગાર માટે ઘર છોડવું એટલે એવી જગ્યાએથી પડવાનું જોખમ જે પહેલેથી સલામત લાગે છે. એટલે આપણે વીમા લઈએ છીએ, રાહ જોઈએ છીએ, અડધી ગમતી નોકરી પકડી રાખીએ છીએ, ખુલ્લો દરવાજો જોઈને પણ અંદર પગ નથી મૂકતા. સોમવારે સવારે ઑફિસ જતાં દરેક બીજો માણસ મનમાં રાજીનામું લખે છે, અને મહિનાના અંતે પગારનો SMS આવતાં જ એ રાજીનામું મનમાંથી પણ ડિલીટ થઈ જાય છે. આપણે મૂર્ખ નથી. આપણે માળો સાચવીએ છીએ. ભલે માળામાં હવે ઈંડાં નહીં, ફક્ત EMI હોય.

આ જ વાત આપણા વડીલો જૂની ભાષામાં કહેતા. એ ભાષામાં ગોઠવાયેલી જિંદગી એક વાસણ છે અને જોખમ એ વાસણમાં પડતી તિરાડ. અંધાધૂંધી રોમાંચ નથી, અંધાધૂંધી એટલે ડર કે "હું" ઢોળાઈ જઈશ. બિલાડી આડી ઊતરે, છીંક આવે, "મંગળવારે નવું કામ ન કરાય", "સાંજે નખ ન કપાય", આ બધા શુકન-અપશુકન અને વાર્તાઓ એક જ પાઠ શીખવે છે: જે દરવાજો બંધ ન કરી શકો, એ ખોલતા જ નહીં. તમે સૂક્ષ્મ જગતમાં માનો કે ન માનો, આ લાગણી તો ઓળખીતી છે. બરબાદી એટલે ફક્ત દેવાળું નહીં. બરબાદી એટલે અરીસામાં એવો ચહેરો દેખાવો જેને તમે ઓળખી ન શકો.

મનોવિજ્ઞાન આ જ વાત અગરબત્તી વગર કહે છે. આપણે સ્થિતિ નહીં, ફેરફાર માપીએ છીએ. કરોડપતિને પચાસ લાખનું નુકસાન થાય તો એ દુઃખી, અને ઝૂંપડામાંથી ફ્લેટમાં ગયેલો માણસ ખુશ, ભલે કરોડપતિ પાસે હજી વધુ હોય. આપણે નુકસાનને ફાયદા કરતાં ભારે તોલીએ છીએ. આપણને જાણીતી શક્યતા ગમે છે, અજાણ્યા ધુમ્મસ કરતાં, ભલે ઠંડું કેલ્ક્યુલેટર કહે કે ધુમ્મસ વધુ દયાળુ નીકળી શકે. એટલે જ આપણે FD માં પૈસા રાખીને ગર્વ કરીએ છીએ, અને મોંઘવારી ચૂપચાપ એ પૈસા ખાઈ જાય છે. FD ની સલામતી એવી છે જેવી ધીમા ઝેરની: દેખાતું નથી, એટલે ડર પણ નથી લાગતો.

અને "ડિફૉલ્ટ" તો આપણો કુળદેવ છે. જે પહેલેથી છે એ "આપણું" છે. એ જ મોબાઇલ પ્લાન, એ જ બેંક, એ જ પક્ષ, એ જ અભિપ્રાય. બદલવું એટલે સ્વીકારવું કે અત્યાર સુધી ખોટા હતા, અને ગુજરાતી અહમ્ માટે એ શેરબજારના કડાકા કરતાં મોટું નુકસાન છે.

નીચે ઊંડે ઉત્ક્રાંતિ પણ કાનમાં કંઈક કહે છે. જે જીવો બરબાદીથી બચ્યા, એમણે વધુ વંશજો છોડ્યા. એવા જીવો કરતાં જે કાલ્પનિક સમાંતર જિંદગીઓના "સરેરાશ ફાયદા" પાછળ દોડ્યા. તમે એક જ રસ્તો જીવો છો. એક ખરાબ પાસો આખી રમત ખતમ કરી શકે. ગુફામાં રહેતો જે પૂર્વજ ઝાડીમાં હલચલ જોઈને ભાગ્યો, એ ભલે દસમાંથી નવ વાર ખોટો હતો, પણ જીવતો રહ્યો. જે "જોઈએ તો ખરા શું છે" કરીને ઊભો રહ્યો, એ વાઘનું નાસ્તો બન્યો. આપણે પેલા ભાગેડુ પૂર્વજના જ વારસદાર છીએ, એટલે આજે પણ બોસનો "Can we talk?" મેસેજ આવે તો હૃદય વાઘ જોયા જેવું ધબકે છે.

હવે સૌથી રસપ્રદ વાત: કયું જોખમ "ગણાય", એ સમાજ શીખવે છે. ગામ ભૂખ કરતાં શરમથી વધુ ડરે છે. એટલે જ ઘરમાં ખાવાનું ઓછું હોય તો ચાલે, પણ દીકરીના લગ્નમાં જમણવાર ઓછો ન પડવો જોઈએ, ભલે એ માટે જમીન ગીરવે મૂકવી પડે. બજાર અન્યાય કરતાં ઉતાર-ચઢાવથી વધુ ડરે છે. સેન્સેક્સ બે ટકા પડે તો ટીવી પર લાલ પટ્ટી ચાલે, ખેડૂત આત્મહત્યા કરે તો નાની ખબર. પરિવાર કંટાળા કરતાં કૌભાંડથી વધુ ડરે છે. દીકરો આખી જિંદગી નીરસ લગ્નમાં જીવે તો વાંધો નહીં, છૂટાછેડા થાય તો "લોકો શું કહેશે?" આ "લોકો" કોણ છે એ કોઈને ખબર નથી, પણ એમનું રાજ ભારતના દરેક ઘર પર ચાલે છે.

આપણે આપણા ડર પણ એ લોકો પાસેથી ઉધાર લઈએ છીએ જે આપણને "આપણાપણું" ખવડાવે છે. એટલે જ એક જ બેંક બેલેન્સવાળા બે માણસ જુદા જુદા પડછાયાથી ધ્રૂજે છે. એક બિઝનેસમાં નુકસાનથી ડરે છે, બીજો સગાઈ તૂટવાથી. એકને હાર્ટ એટેકનો ડર, બીજાને પાડોશીની નવી કારનો.

એટલે જોખમથી ભાગવું એ કોઈ એક ખામી નથી. એ એક ચોટલો છે, જેમાં ત્રણ-ચાર વાળ ગૂંથાયેલા છે: શરીરની પીડા પ્રત્યેની નફરત, પોતાની જગ્યાએથી પડવા પ્રત્યે મનની નફરત, પોતે ઓગળી જવા પ્રત્યે આત્માની નફરત, અને અવ્યવસ્થા પ્રત્યે ટોળાની નફરત. ડહાપણ એ નથી કે "હંમેશાં કૂદી પડો", કે "ક્યારેય ન કૂદો". એવું તો મોટિવેશનલ સ્પીકર અને ફૂવા અનુક્રમે કહે છે, અને બંને પોતે કૂદતા નથી. ડહાપણ એ પૂછવામાં છે કે તમે ખરેખર કયું વાસણ સાચવી રહ્યા છો, અને આ છલાંગ એ વાસણને તોડશે કે મોટું કરશે?

મોટા ભાગે આપણે જેને "સાવચેતી" કહીએ છીએ, એ ખરેખર વેશ બદલીને આવેલો અહંકાર હોય છે. "હું બિઝનેસ નથી કરતો કારણ કે હું પ્રેક્ટિકલ છું", અસલમાં અર્થ થાય છે "નિષ્ફળ જઈશ તો સગાંઓ હસશે." "હું એને પ્રપોઝ નથી કરતો કારણ કે ટાઇમિંગ બરાબર નથી", અસલમાં અર્થ થાય છે "ના પાડશે તો મારી ઇમેજનું શું?" અને આ બધા વચ્ચે જિંદગી ચૂપચાપ પૂરી થઈ જાય છે, કોઈ જોખમ લીધા વગર, જે પોતે જ સૌથી મોટું જોખમ હતું.

ટૂંકું વાક્ય, જે વજન ઉપાડે છે, એ યાદ રાખજો: ડર ત્યાં ખર્ચો જ્યાં બરબાદી સાચી હોય. હિંમત ત્યાં ખર્ચો જ્યાં દાવ પર ફક્ત સાવચેતીના કપડાં પહેરેલું મિથ્યાભિમાન હોય.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)**

- નોબેલ વિજેતા ડેનિયલ કાહનેમન અને એમોસ ટ્વર્સ્કીના સંશોધન મુજબ, માણસને નુકસાનનું દુઃખ એટલા જ ફાયદાના આનંદ કરતાં આશરે બમણું લાગે છે. એટલે સો રૂપિયા ખોવાનું દુઃખ ભૂલવા બસો રૂપિયા મળવા જોઈએ.
- ઑર્ગન ડોનેશન માટે જે દેશોમાં ડિફૉલ્ટ "હા" છે (ઑસ્ટ્રિયા જેવા), ત્યાં લગભગ બધા લોકો ડોનર ગણાય છે, અને જ્યાં ફૉર્મ ભરીને "હા" કહેવું પડે છે (જર્મની જેવા), ત્યાં માંડ દસેક ટકા. માણસ મૃત્યુ પછી પણ ડિફૉલ્ટ બદલવાની તસ્દી નથી લેતો.
- લોકો વિમાન કરતાં કારમાં વધુ સુરક્ષિત અનુભવે છે, જ્યારે અંતર પ્રમાણે જોઈએ તો રોડ પર મૃત્યુનું જોખમ અનેકગણું વધુ છે. કારણ? સ્ટિયરિંગ આપણા હાથમાં હોય છે, અને "નિયંત્રણનો ભ્રમ" પણ સલામતી જેવો જ લાગે છે.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#RiskAversion #HumanBehaviour #IndianSociety #PsychologyOfFear #જોખમ #લોકોશુંકહેશે #ગુજરાતીલેખ #માનવસ્વભાવ

---

એક નોંધ: હકીકતોમાંના આંકડા સંશોધન પર આધારિત છે પણ અંદાજિત છે (નુકસાન-ફાયદાનો ગુણોત્તર અભ્યાસ પ્રમાણે ૧.૫ થી ૨.૫ વચ્ચે બદલાય છે). ઉપરાંત, લેખ જોખમ ટાળવાને મોટે ભાગે અહંકાર તરીકે રજૂ કરે છે; મૂળ લખાણની જેમ, ઘણી વાર સાવચેતી ખરેખર જરૂરી પણ હોય છે, ખાસ કરીને જ્યાં પરિવારની આજીવિકા દાવ પર હોય.