સટ્ટાનો ઉન્માદ

**૩. સટ્ટાનો ઉન્માદ** — *પરાગ રતનપરા*

શું છે? એક માણસ શેર ખરીદે છે કારણ કે એ કંપનીનું નામ સરસ લાગે છે. બીજો ખરીદે છે કારણ કે પહેલાએ ખરીદ્યો. ત્રીજો ખરીદે છે કારણ કે ભાવ વધ્યો. ચોથો ખરીદે છે કારણ કે ત્રીજો ધનવાન થયો. પાંચમો લોન લઈને ખરીદે છે. છઠ્ઠો ઘર ગીરવે મૂકે છે. સાતમો કહે છે — "આ વખતે જુદું છે."

શા માટે? "આ વખતે જુદું છે" — દુનિયાના સૌથી મોંઘા પાંચ શબ્દો. દરેક પેઢી માને છે કે એમના પહેલાંના લોકો મૂર્ખ હતા, એમને ખબર નહોતી, પણ અમારી પાસે તો ઇન્ટરનેટ છે, એપ છે, ગ્રાફ છે. જાણે ગ્રાફ જોવાથી લોભ ઓછો થઈ જાય.

કેવી રીતે? ઉન્માદ ગણિત નથી, ધર્મ છે. મંદિરમાં પ્રસાદ લેવા લાઇન લાગે એમ સટ્ટામાં લાઇન લાગે. પ્રસાદ મફત છે, સટ્ટો નહીં — પણ બંનેમાં લોકો માને છે કે ઉપરવાળો હાથ પકડશે. પકડતો નથી. ઉપરવાળો બેઝિસ પોઇન્ટ નથી જોતો.

---

**૪. કરકસરનું ગૌરવ** — *પરાગ રતનપરા*

શું છે? એક જમાનો હતો જ્યારે જૂનું શર્ટ પહેરવું ગૌરવ હતું. દાદા કહેતા — "આ શર્ટ તારા જન્મ પહેલાનું છે." આજે એ જ વાક્ય કહે તો દીકરો શરમાય. પૌત્ર બ્લોક કરે.

શા માટે? કારણ કે કરકસરની વાર્તા બદલાઈ છે. પહેલાં કરકસર એટલે શાણપણ. હવે કરકસર એટલે નિષ્ફળતા. પહેલાં લોકો બચત કરતાં અને ગર્વથી કહેતા. હવે લોકો EMI ભરે છે અને ગર્વથી ઇન્સ્ટાગ્રામ પર મૂકે છે. બચત એ હવે ખાનગી શરમ બની ગઈ — જાણે કોઈ ગુપ્ત રોગ હોય.

કેવી રીતે બદલાયું? જાહેરાત. ત્રીસ સેકન્ડની ફિલ્મ બતાવે છે કે સુખી પરિવાર એ છે જે દર વર્ષે ગાડી બદલે છે. ત્રીસ વર્ષ સુધી રોજ બતાવે. ત્રણ પેઢી પછી એ સત્ય બની જાય છે. સત્ય એ નથી જે સાચું છે, સત્ય એ છે જે વારંવાર કહેવાય છે.

---

**૫. ટેકનોલોજીનો ડર** — *પરાગ રતનપરા*

શું છે? દર દસ વર્ષે એક નવી વાર્તા આવે — "મશીન આપણી નોકરી ખાઈ જશે." પહેલાં કારખાનું આવ્યું ત્યારે વણકર રડ્યા. પછી કમ્પ્યુટર આવ્યું ત્યારે ક્લાર્ક રડ્યા. હવે રોબોટ આવે છે એટલે બધા રડે છે.

શા માટે? કારણ કે ડરવું સહેલું છે, સમજવું અઘરું. મશીન આવે એટલે જૂની નોકરી જાય — એ સાચું. નવી નોકરી આવે — એ પણ સાચું. પણ નવી નોકરીનું નામ હજી પડ્યું નથી, એટલે એ દેખાતી નથી. લોકો જે દેખાય એનાથી ડરે, જે નથી દેખાતું એને ભૂલી જાય.

કેવી રીતે? દરેક પેઢી માને છે કે આ વખતે ખરેખર અંત છે. દર વખતે અંત નથી આવતો, માત્ર શરૂઆતનું નામ બદલાય છે. દાદા ટાઇપરાઇટરથી ડરતા. પિતા ઇન્ટરનેટથી ડરતા. દીકરો AI થી ડરે છે. પૌત્ર કોઈ એવી વસ્તુથી ડરશે જેનું નામ આપણે હજી ઉચ્ચારી પણ નથી શકતા. ડર એ ટેકનોલોજી નથી — ડર એ પરંપરા છે.

---

બાકી પાંચ માટે "continue" કહો: સોનાનો મોહ, ઘરના ભાવનું ગાંડપણ, ચલણ પરનો અવિશ્વાસ, બેરોજગારીની અફવા, અમીરોની નકલ.