સોનાનો મોહ

**૬. સોનાનો મોહ** — *પરાગ રતનપરા*

શું છે? એક પીળી ધાતુ છે. ખવાય નહીં, પીવાય નહીં, ઓઢાય નહીં. છતાં પાંચ હજાર વર્ષથી માણસ એની પાછળ ગાંડો છે. ઘરમાં ચોખા ખૂટે તો ચાલે, સોનું ખૂટે તો પ્રતિષ્ઠા જાય. દીકરીના લગ્નમાં ચોપડા બતાવવાના નથી હોતા, તોલા બતાવવાના હોય છે.

શા માટે? કારણ કે સોનું એ ધાતુ નથી, વાર્તા છે. "જમાનો ગમે તે આવે, સોનું કામ આવશે" — આ વાક્ય દાદાએ પિતાને કહ્યું, પિતાએ દીકરાને કહ્યું, દીકરો દીકરીને કહેશે. કોઈએ ચકાસ્યું નથી કે ખરેખર ક્યારે કામ આવ્યું. પણ ચકાસવાની જરૂર નથી — શ્રદ્ધામાં પુરાવા ન હોય, શ્રદ્ધા જ પુરાવો હોય.

કેવી રીતે? લોકરમાં પડેલું સોનું કોઈ દિવસ જોવામાં આવતું નથી. વર્ષે એકવાર ગણવામાં આવે છે, એ પણ ડરતાં ડરતાં. છતાં એ પડ્યું છે એ વિચાર જ સુખ આપે છે. સુખ વસ્તુમાં નથી, વસ્તુના વિચારમાં છે. સોનું એ ધાતુ ઓછી, માનસિક ટ્રાન્ક્વિલાઇઝર વધારે.

---

**૭. ઘરના ભાવનું ગાંડપણ** — *પરાગ રતનપરા*

શું છે? એક ફ્લેટ. ચાર દીવાલ. એક બાથરૂમ. દસ વર્ષ પહેલાં વીસ લાખ. આજે એક કરોડ. ફ્લેટે શું કર્યું આ દસ વર્ષમાં? કંઈ નહીં. ત્યાં જ ઊભો રહ્યો. પણ ભાવ પાંચ ગણો. કારણ કે ભાવ ઈંટનો નથી, વાર્તાનો છે.

શા માટે? દરેક પાડોશી માને છે કે એનો ફ્લેટ સૌથી કીમતી છે. દરેક બિલ્ડર માને છે કે આવતા વર્ષે ભાવ બમણા થશે. દરેક દલાલ માને છે કે "હવે જ ખરીદી લો, પછી પસ્તાશો." પસ્તાવાનો ડર એ બજારનું સૌથી મોટું ઇંધણ છે. લોભ નહીં, પસ્તાવાનો ડર.

કેવી રીતે? એક માણસ પૂછે — "ભાવ વધશે?" બીજો કહે — "વધશે જ." પહેલો ખરીદે. ત્રીજો જુએ, એ પણ ખરીદે. ચોથો લોન લે. પાંચમો EMI ભરતાં ભરતાં વીસ વર્ષ કાઢે. વીસ વર્ષે ફ્લેટ એનો થાય. ત્યાં સુધીમાં એ ફ્લેટમાં રહેવાની ઉંમર વટાવી ચૂક્યો હોય. પણ ગૌરવ છે — "પોતાનું ઘર છે." ઘર એનું છે કે એ ઘરનો, એ પ્રશ્ન કોઈ પૂછતું નથી.

---

**૮. ચલણ પરનો અવિશ્વાસ** — *પરાગ રતનપરા*

શું છે? કાગળનો ટુકડો. એક બાજુ ગાંધીજી, બીજી બાજુ આશ્વાસન. આ ટુકડો એટલા માટે કીમતી છે કારણ કે બધા માને છે કે એ કીમતી છે. જે ક્ષણે એક જણ શંકા કરે, એ ક્ષણે બધા શંકા કરે. જે ક્ષણે બધા શંકા કરે, એ ક્ષણે ટુકડો ટુકડો જ રહી જાય.

શા માટે? કારણ કે પૈસા એ ધાતુ નથી, વિશ્વાસ છે. વિશ્વાસ એ વસ્તુ છે જે બાંધતાં વર્ષો લાગે અને તૂટતાં સેકન્ડ. એક અફવા — "બેંક બંધ થઈ રહી છે" — અને સવારે લાઇન. લાઇન જોઈને બીજા આવે. બીજાને જોઈને ત્રીજા. બેંક ખરેખર સદ્ધર હોય તોય પડી જાય, કારણ કે વિશ્વાસ ગણિત નથી.

કેવી રીતે? સરકાર કહે — "ચિંતા ન કરો." લોકો વધુ ચિંતા કરે. સરકાર કહે — "અફવા પર ધ્યાન ન આપો." લોકો અફવા શોધવા જાય. જે ન કહેવાય એ સાંભળવાની ઇચ્છા માણસના DNA માં છે. એટલે જ સૌથી મોટી આર્થિક કટોકટી હંમેશા "બધું બરાબર છે" એવા નિવેદન પછી જ આવે છે.

---

છેલ્લા બે માટે "continue" — બેરોજગારીની અફવા અને અમીરોની નકલ.