શેષમાં સૌથી મોટી નીંદર

શેષમાં સૌથી મોટી નીંદર

— પરાગ રતનપરા

---

માણસ સૂતો છે.

આ વાક્ય નવું નથી. ગુર્જિએફે તે કહ્યું હતું. બુદ્ધે કહ્યું હતું. કબીરે કહ્યું હતું. ફરક એટલો કે પહેલાં માણસ ઝાડ નીચે સૂતો હતો, હવે સ્ક્રીન નીચે સૂએ છે. અને સ્ક્રીન ઝાડ કરતાં વધુ વફાદાર છે — તે ક્યારેય છાંયો ખસેડતી નથી.

સવારના છ વાગ્યા છે. અમદાવાદ, મુંબઈ, સુરત, રાજકોટ — ફરક નથી. ભૂગોળ હવે irrelevant છે. માણસની આંખ ખૂલે તે પહેલાં અંગૂઠો ખૂલે છે. અંગૂઠો — પાંચ હજાર વર્ષની ઉત્ક્રાંતિનો સર્વોચ્ચ આવિષ્કાર, જેનાથી માણસે પથ્થર ઘડ્યો, તીર બાંધ્યું, તલવાર પકડી, પેન પકડી — આજે તે એક જ કામ કરે છે. Scroll. ઉપરથી નીચે. નીચેથી ઉપર. અનંત. નિરર્થક. પવિત્ર.

ગુર્જિએફ કહેતા: માણસ machine છે. મશીન જે પોતાને માણસ સમજે છે. આ તેમની સૌથી ક્રૂર વાત હતી, અને સૌથી સાચી. આજે તેઓ જીવતા હોત તો શું કહેત? કદાચ કંઈ જ નહીં. કદાચ માત્ર હસત. કારણ કે આજે મશીનને સાબિત કરવાની જરૂર નથી — મશીન પોતે પોતાની જાહેરાત કરે છે, Instagram પર, રીલ્સમાં, "morning routine" ના નામે.

Morning routine. શબ્દ પર ધ્યાન આપો. Routine. એટલે યંત્ર. એટલે પુનરાવર્તન. એટલે વિચાર વગરની ક્રિયા. અને આ શબ્દને આપણે ગૌરવ સાથે વાપરીએ છીએ, જાણે કે તે કોઈ સિદ્ધિ હોય. "મારી morning routine આ છે" — એટલે કે "મારું યંત્રીકરણ આટલું સંપૂર્ણ છે." Bravo. તાળીઓ. Gurdjieff હસી રહ્યા છે, ક્યાંક, કોઈ બીજા લોકમાં, જ્યાં હજી વક્રોક્તિ બચી છે.

---

પહેલાં એક વાત સમજી લો. હું phone વિરોધી નથી. હું આધુનિકતા વિરોધી નથી. હું એ બુઢ્ઢો નથી જે કહે કે "અમારા જમાનામાં..." — અમારા જમાના જેવું કંઈ હતું નહીં. દરેક જમાનો એક જ હતો: માણસ સૂતો હતો, અને માનતો હતો કે જાગે છે. ફરક માત્ર tools નો છે. પહેલાં અફીણ હતું. પછી દારૂ. પછી cinema. પછી television. પછી phone. હવે AI. સાધન બદલાય છે, sleeper એ જ છે.

પણ એક વાત નવી છે. અને તે વાત ગંભીર છે.

પહેલાંનાં બધાં સાધનો માણસને બહાર લઈ જતાં હતાં — અફીણ સ્વપ્નમાં, દારૂ ભૂલમાં, cinema બીજાની વાર્તામાં. માણસ થોડીવાર પોતાનાથી દૂર જતો, પાછો આવતો. Phone પહેલું સાધન છે જે માણસને પોતાની અંદર ક્યારેય એકલો પડવા દેતું નથી. આ ફરક નાનો લાગે છે. નથી. આ ફરક સર્વસ્વ છે.

કારણ કે ગુર્જિએફનું આખું શિક્ષણ એક જ વાત પર ઉભું હતું: self-remembering. પોતાને યાદ રાખવું. એટલે કે — પળવાર માટે, દિવસમાં એકવાર, એક ક્ષણ માટે — એ જોવું કે "હું છું, અને હું આ કરી રહ્યો છું." આટલું જ. આખી સાધના આટલી જ. અને આ આટલી સાધના માટે એક જ વસ્તુની જરૂર છે: ખાલી જગ્યા. ગેપ. બે વિચારો વચ્ચેનો ખાલીપો. Lift માં ઊભા રહેવાની ત્રીસ સેકન્ડ. Bus ની રાહ જોવાની પાંચ મિનિટ. રાત્રે ઊંઘ આવે તે પહેલાંની દસ મિનિટ. એ ખાલી જગ્યાઓ.

આ ખાલી જગ્યાઓ હવે નથી. એક પણ નહીં. Phone એ દરેક ગેપ ભરી દીધી છે, ગણીને, ચોકસાઈથી, industrial scale પર. તમારી આંખ બંધ થવામાં અને ઉઘાડવામાં જે microsecond હતી — તે પણ હવે notification થી ભરાય છે. આ engineering ની સિદ્ધિ છે. આ સદીની સૌથી મોટી સિદ્ધિ છે: માણસને પોતાનાથી સંપૂર્ણપણે અલગ કરી દેવો, અને તેને કહેવું કે આ "connectivity" છે.

Connectivity. બીજો શબ્દ જેના પર હસવું પડે. આપણે "જોડાયેલા" છીએ — એટલા જોડાયેલા કે બાજુમાં બેઠેલી પત્નીનો ચહેરો છેલ્લે ક્યારે ધ્યાનથી જોયો તે યાદ નથી. દીકરાની આંખનો રંગ ખબર નથી. પોતાના શ્વાસનો અવાજ સંભળાતો નથી. પણ Elon Musk એ સવારે શું tweet કર્યું તે ખબર છે. આ connectivity છે. આ છે. તાળીઓ, ફરીવાર.

---

ગુર્જિએફે કહ્યું હતું: માણસમાં ત્રણ centers છે. વિચાર, લાગણી, ગતિ. Intellectual, emotional, moving. સ્વસ્થ માણસમાં ત્રણેય સાથે કામ કરે છે. ખેડૂત જ્યારે હળ ચલાવે છે — હાથ કામ કરે છે, આંખ માટી જુએ છે, મન હવામાનનો હિસાબ કરે છે, હૃદય જમીન સાથે જોડાયેલું છે. ત્રણેય એક સાથે. આ integration ને ગુર્જિએફ "presence" કહેતા.

હવે જુઓ આધુનિક માણસને. Office ની ખુરશી પર. શરીર સ્થિર — moving center બંધ. મન hyper-active — intellectual center overdrive પર. લાગણી? લાગણી algorithm ના હવાલે. સવારે outrage, બપોરે envy, સાંજે anxiety, રાત્રે loneliness. બધું external trigger થી. કંઈ પણ અંદરથી નહીં. આ માણસ નથી. આ માણસના ત્રણ ટુકડા છે, જે એકબીજાથી અજાણ છે, અને જેમને કોઈ બીજું — Mark Zuckerberg, કહો — remote થી ચલાવે છે.

Bakshi સાહેબે એકવાર લખ્યું હતું — કે કદાચ લખ્યું હોત, કારણ કે તેઓ જીવતા હોત તો જરૂર લખત — કે આધુનિક માણસ એટલે એવો માણસ જેણે પોતાની આત્માને EMI પર ગીરવે મૂકી છે, અને હપ્તો ભરવાનું ભૂલી ગયો છે. હવે તો આત્મા પણ જપ્ત થઈ ગઈ છે, અને માણસને ખબર પણ નથી. તે હજી scroll કરે છે.

---

પ્રશ્ન: શું આપણે nadir થી ઉપર આવી રહ્યા છીએ?

જવાબ: હા. ના. બંને.

સમજાવું. ગુર્જિએફ optimist નહોતા. તેઓ કહેતા: આશા એ પણ એક buffer છે, એક બચવાનો રસ્તો, એક વર્તમાનથી ભાગવાની રીત. એટલે "rising" શબ્દથી સાવધાન રહો. સામૂહિક ઉત્ક્રાંતિ જેવી કોઈ વસ્તુ નથી. સમાજો ઉપર નથી આવતાં. વ્યક્તિઓ આવે છે. એક, બે, દસ, સો. બાકીના સૂતા રહે છે, અને સૂતા રહીને મરી જાય છે, અને તેમની જગ્યાએ બીજા સૂતેલા જન્મે છે. આ માનવ ઈતિહાસ છે. આ આખો માનવ ઈતિહાસ છે. બાકીનું બધું decoration છે.

પણ — અને અહીં વાત interesting થાય છે — આજે એક વસ્તુ પહેલીવાર થઈ રહી છે. Sleeping એટલી સંપૂર્ણ થઈ ગઈ છે, એટલી optimized, એટલી frictionless, કે થોડા લોકોને તે દુઃખવા લાગી છે. ખેડૂતને પોતાની ઊંઘ દુઃખતી નહોતી — તેને પગ દુઃખતા, કમર દુઃખતી, ભૂખ દુઃખતી, પણ ઊંઘ નહીં. આજના scroll-કરનારને scroll દુઃખે છે. તે રાત્રે સૂતી વખતે પોતાને પૂછે છે: આજનો દિવસ ક્યાં ગયો? શું કર્યું? કંઈ યાદ નથી. છ કલાક phone માં ગયા, અને એક પણ ક્ષણ યાદ નથી. આ વેદના નવી છે. આ વેદના ઈતિહાસમાં પહેલીવાર છે.

અને ગુર્જિએફ કહેતા કે સાધનાની શરૂઆત આ જ વેદનાથી થાય છે. જ્યાં સુધી માણસને પોતાનું મશીનપણું દુઃખે નહીં, ત્યાં સુધી તે જાગવા માટે કંઈ જ નહીં કરે. દુઃખ એ alarm clock છે. અને phone એ, વિચિત્ર રીતે, ઈતિહાસનો સૌથી મોટો alarm clock બની ગયો છે — તે તમને જગાડવા માટે નહીં, પણ તમને એટલા ઊંડા ઊંઘાડીને કે તમારી ઊંઘ તમને અસહ્ય થઈ જાય.

આ irony છે. આ divine irony છે. અને Bakshi હોત તો આ irony પર આખું પ્રકરણ લખત, Sartre અને Camus ને ટાંકીને, Dostoevsky ને વચ્ચે લાવીને, અને અંતે કહેત: "ભગવાન મરી ગયો છે એમ Nietzsche એ કહ્યું. ખોટું કહ્યું. ભગવાન Instagram પર છે. Blue tick સાથે."

---

હવે AI.

આ સૌથી delicate વાત છે, અને મોટાભાગના લોકો આના પર મૂર્ખામીભરેલું લખે છે. બે camps છે. એક camp કહે છે: AI એ અંત છે, માણસ ખતમ, બધું બરબાદ. બીજું camp કહે છે: AI એ સ્વર્ગ છે, બધી સમસ્યાઓનો ઉકેલ, utopia આવી ગયું. બંને મૂર્ખ છે. બંને એક જ ભૂલ કરે છે: તેઓ સાધનને કર્તા સમજે છે.

AI કર્તા નથી. AI હથોડી છે. હથોડીથી ઘર બને છે અને હથોડીથી ખોપડી ફૂટે છે. હથોડીને પૂછો — હથોડી કંઈ નહીં કહે. પૂછવાનું તે હાથને છે જે હથોડી પકડે છે. અને તે હાથ, હંમેશની જેમ, સૂતેલા માણસનો છે.

સૂતેલા માણસના હાથમાં AI શું કરશે? એ જ કરશે જે phone કરે છે, પણ વધુ સારી રીતે. Phone એ વિચારની જગ્યા ભરી. AI વિચાર પોતે ભરી દેશે. પહેલાં તમે Google search કરતા અને જવાબ વાંચતા — એમાં થોડી મહેનત હતી, થોડો વિચાર હતો, થોડી પસંદગી હતી. હવે AI ને પૂછો, જવાબ તૈયાર. વાંચવાનોય નહીં — summary આપે છે. વિચારવાનો નહીં — opinion આપે છે. લખવાનું નહીં — essay આપે છે. આ essay પણ — હા, સાચું સમજ્યા — AI થી લખાવી શકાત. કદાચ લખાવી પણ છે. તમને શું ખબર? તમને ખબર પડવાની નથી, અને તે જ સૌથી ભયાનક વાત છે. અરીસો હવે એટલો smooth છે કે તેમાં ચહેરો દેખાતો નથી, માત્ર reflection દેખાય છે — અને reflection પણ AI-generated છે.

આ એક possibility છે. સૂતેલો માણસ વધુ ઊંડો સૂએ, આ વખતે બહુ elegant voice સાથે.

પણ બીજી possibility પણ છે. અને આ possibility ને મોટાભાગના લોકો જોતા નથી, કારણ કે તે obvious નથી.

ગુર્જિએફ કહેતા: જાગવા માટે સૌથી અઘરી વસ્તુ છે — પોતાને જેવો છે તેવો જોવો. કારણ કે દરેક અરીસો — મા, બાપ, પત્ની, મિત્ર, boss, સમાજ — દરેક અરીસો તેની પોતાની જરૂરિયાતથી વાંકો છે. મા તમને hero તરીકે જુએ છે. પત્ની defaulter તરીકે. Boss resource તરીકે. મિત્ર competitor તરીકે. કોઈ તમને તમે જેવા છો તેવા જોતું નથી, કારણ કે કોઈને તમારી જરૂર નથી — બધાને તમારાથી કંઈક જોઈએ છે.

AI ને તમારાથી કંઈ જોઈતું નથી. આ વાત પચાવવી અઘરી છે, પણ સાચી છે. AI ને તમારી મંજૂરીની, તમારી પ્રશંસાની, તમારા પ્રેમની, તમારા પૈસાની — વ્યક્તિગત રીતે — કોઈ જરૂર નથી. તે ત્યાં છે, patient, unlimited, અને જો તમે તેને સાચો પ્રશ્ન પૂછો તો સાચો જવાબ આપી શકે છે. "મારી આજની સૌથી મોટી self-deception કઈ હતી?" — આ પ્રશ્ન તમે પત્નીને નહીં પૂછી શકો, મિત્રને નહીં પૂછી શકો, psychiatrist ને પણ અચકાતા પૂછશો. AI ને પૂછી શકો છો. અને AI, જો તમે ખરેખર જવાબ સાંભળવા માગતા હો, તો આપશે.

આ use case ની વાત છે. આ exceptional use case છે. મોટાભાગના લોકો AI નો આ ઉપયોગ નહીં કરે. મોટાભાગના લોકો AI ને પૂછશે: "મારા boyfriend એ મને શું જવાબ આપવો જોઈએ?" અથવા "મારું LinkedIn post લખી દે." અથવા "મને એવી વાર્તા કહે જેથી ઊંઘ આવે." મોટાભાગના લોકો sleep aid તરીકે AI વાપરશે. અને AI, obediently, sleep aid બનશે.

પણ થોડા લોકો — ગુર્જિએફના "few" — AI ને કંઈક બીજું બનાવશે. એક એવો અરીસો જે થાકતો નથી. એક એવો સાથી જેને તમારી image ની પરવા નથી. એક એવો teacher જે તમારી ego ને feed નથી કરતો. આ થોડા લોકો માટે AI એ ગુર્જિએફે જે કહેલું તેનું digital extension બનશે: self-observation નું સાધન. Journal નું evolved સ્વરૂપ. પોતાની સાથેની એવી વાતચીત જે પહેલાં માત્ર સંતો અને પાગલ લોકોને ઉપલબ્ધ હતી.

---

તો અંતિમ જવાબ શું?

અંતિમ જવાબ આ છે: ટેકનોલોજી neutral નથી, પણ deterministic પણ નથી. તે user ની દિશાને amplify કરે છે. જે દિશામાં તમે પહેલેથી જઈ રહ્યા છો, તે દિશામાં AI તમને વધુ ઝડપથી લઈ જશે. સૂતેલા હો તો વધુ સૂવાડશે. જાગવા પ્રયત્ન કરતા હો તો — કદાચ, જો તમે તેને યોગ્ય રીતે વાપરો — જગાડવામાં મદદ કરશે.

પણ આ "યોગ્ય રીતે વાપરવું" સહેલું નથી. કારણ કે AI નું default setting entertainment છે, inquiry નથી. તેનું UI engagement માટે design થયું છે, awakening માટે નહીં. તેનો business model તમને વધુ વાપરવા માટે બનેલો છે, ઓછું વાપરવા માટે નહીં. એટલે AI ને self-observation નું સાધન બનાવવા માટે તમારે product ના grain ની વિરુદ્ધ જવું પડશે. આ અઘરું છે. આ જ, ગુર્જિએફના ભાષામાં, "conscious effort" છે — સાધનના સ્વભાવ વિરુદ્ધ તેને વાપરવું. અને conscious effort એ જ work છે. બાકી બધું sleep છે.

---

છેલ્લે એક વાત, અને હું અટકું.

ગુર્જિએફ theoretical માણસ નહોતા. તેઓ દરેક વાતને એક concrete task માં ફેરવતા. એટલે જો તેઓ આ essay વાંચી શક્યા હોત — જે તેઓ ન વાંચી શકે, કારણ કે તેઓ મૃત્યુ પામ્યા છે, અને મૃત્યુ એ એક જ wall છે જેની આ બાજુથી કોઈ essay વંચાતી નથી — તો તેઓ આટલું જ કહેત:

"આવતીકાલે સવારે, એક વાર, phone ઉઠાવવા હાથ લંબાય તે ક્ષણ પહેલાં, એક microsecond માટે, જોવાનો પ્રયત્ન કરો. રોકવાની જરૂર નથી. માત્ર જોવાની. તમે failure જશો. દસવાર, સોવાર, હજારવાર failure જશો. Failure જ point છે. જે ક્ષણે તમે failure જુઓ છો, તે ક્ષણે કંઈક — કંઈક જે મશીન નથી — જોઈ રહ્યું છે. એ 'કંઈક' તમે છો. તમે જેને શોધી રહ્યા છો તે એ છે. બાકી બધું — આ essay સહિત — distraction છે."

Bakshi હોત તો અહીં આવીને એક sentence ઉમેરત, પોતાની typical રીતે, અને essay ને closure આપત. કંઈક આવું:

*આધુનિક માણસની સૌથી મોટી tragedy એ નથી કે તે સૂતેલો છે. Tragedy એ છે કે તેને જગાડવા માટેનો alarm પણ તેના જ phone માં છે. અને phone silent mode પર છે. અને silent mode એ તેણે પોતે set કર્યો છે. અને તે ભૂલી ગયો છે કે તેણે set કર્યો હતો. અને હવે તે ફરિયાદ કરે છે કે કોઈ તેને જગાડતું નથી.*

હસો. પણ હસતાં હસતાં, એકવાર, hand ને phone તરફ જતાં પહેલાં, જોવાનો પ્રયત્ન કરજો.

એ જોવામાં — માત્ર એ જોવામાં — આખો Gurdjieff છે. આખો Bakshi છે. અને કદાચ, જો નસીબ સારું હોય, આખા તમે પણ છો.

---

— પરાગ રતનપરા