સોમનાથનું સોનું: એક ઇતિહાસનો પ્રશ્ન

# સોમનાથનું સોનું: એક ઇતિહાસનો પ્રશ્ન

**— પરાગ રતનપરા**

---

પહેલાં તો એક ભૂલ સુધારી લઈએ. મહમૂદ ગઝનીએ સોમનાથ સત્તર વાર નહોતું લૂંટ્યું. એક વાર લૂંટ્યું હતું — ઈ.સ. ૧૦૨૬માં. સત્તર આંકડો એના ભારત પરના કુલ આક્રમણોનો છે, જે ફરિશ્તા નામના ઈરાની ઇતિહાસકારે પાંચસો વર્ષ પછી ગણ્યો હતો, અને ત્યારથી આપણે કોઈ રસીદ માંગ્યા વગર એ આંકડો રટ્યે રાખ્યો છે. એક વારની લૂંટ આટલી પ્રખ્યાત થઈ ગઈ — એ જ બતાવે છે કે અંદર શું હતું.

પણ સાચો પ્રશ્ન મહમૂદનો નથી. મહમૂદ તો માત્ર એક ઘોડેસવાર હતો જેને ગંધ આવી ગઈ હતી. સાચો પ્રશ્ન આ છે: *અંદર એટલું બધું હતું શાનું?*

કાઠિયાવાડના એક ખૂણામાં, જ્યાં દરિયાનું પાણી ખારું છે અને જમીન રેતાળ, ત્યાં એક પથ્થરના મંદિરમાં એટલું સોનું કેવી રીતે ભેગું થયું કે અફઘાનિસ્તાનના એક રાજાને એને માટે હજાર માઈલની મુસાફરી નફાકારક લાગી? આ સવાલનો જવાબ "શ્રદ્ધા" નથી. શ્રદ્ધાથી પથ્થર ભીંજાય છે, સોનું ભેગું નથી થતું. સોનું ભેગું થાય છે — અર્થશાસ્ત્રથી.

---

## પહેલી વાત: સોમનાથ બંદર હતું

આપણે સોમનાથને ધાર્મિક સ્થળ તરીકે જ વિચારીએ છીએ. ભૂલ. દસમી-અગિયારમી સદીમાં સોમનાથ — અથવા તે વખતે જેને *પ્રભાસ પાટણ* કહેવાતું — એ ગુજરાતના પશ્ચિમ કિનારા પરનું એક મહત્ત્વનું બંદર હતું. અરબ વેપારીઓ અહીંથી ઘોડા લાવતા, મલબારના મસાલા અહીં ઊતરતા, અને અહીંથી માલ ઈરાન અને આગળ જતો. સોલંકી રાજાઓના સામ્રાજ્યનું એક નાક હતું આ બંદર.

મંદિર બંદરની બાજુમાં હતું — એ સંયોગ નહોતો. જગતના દરેક મોટા તીર્થસ્થાન વેપારના માર્ગ પર છે. યરૂશલેમ, મક્કા, વારાણસી, તિરુપતિ, રોમ — બધાં વેપારી રસ્તાઓના ચોક પર ઊભા છે. કારણ સીધું છે: જ્યાં લોકો ભેગા થાય, ત્યાં ધર્મ ઊભો થાય; જ્યાં ધર્મ ઊભો થાય, ત્યાં દાન આવે; જ્યાં દાન આવે, ત્યાં વેપાર ફૂલે. ધર્મ અને વ્યાપાર સગાં ભાઈ-બહેન છે, જોડિયાં, અને એક વગર બીજાનું પેટ ભરાતું નથી.

---

## બીજી વાત: દાન એક *ઉદ્યોગ* હતું

મધ્યયુગીન ભારતમાં મંદિરોને દાન આપવું એ આજના "ચેરિટી"નો ધંધો નહોતો. એ રાજકીય કૃત્ય હતું. રાજા જ્યારે મંદિરને ગામ ભેટ આપતો — *અગ્રહાર*, *દેવદાન* — ત્યારે એ માત્ર ભક્તિ નહોતી. એ સત્તાનો વ્યવહાર હતો. એ ગામની ઊપજ હવે મંદિરની, એ ગામના ખેડૂતો હવે મંદિરના કારભારી પાસે જવાબદાર. મંદિર બની જતું જમીનદાર, શાહુકાર, બેંક, અને કોર્ટ — એક જ છતા હેઠળ.

દક્ષિણ ભારતમાં — ચોળ સામ્રાજ્યના તાંબાના શિલાલેખો વાંચો — તંજાવુરના બૃહદેશ્વર મંદિર પાસે હજારો ગાયો, સેંકડો ગામો, અને પગાર પર નર્તકીઓ, રસોઈયાઓ, માળીઓ, અને હિસાબ-કિતાબ રાખનારા હતા. એ મંદિર નહોતું, એ *કોર્પોરેશન* હતું જેનો સી.ઈ.ઓ. પથ્થરની મૂર્તિ હતી. સોમનાથ પણ એમ જ. સોલંકી રાજાઓ — મૂળરાજ, ભીમદેવ, કુમારપાળ — દરેકે મંદિરને ગામો, જમીન, અને રોકડ આપી. પેઢી દર પેઢી, એ સંપત્તિ વધતી જતી, કારણ કે મંદિર *ખર્ચતું* નહોતું — એ માત્ર *એકઠું કરતું*.

આ શોષણ હતું? હા, હતું — જે અર્થમાં બધી પૂર્વ-આધુનિક અર્થવ્યવસ્થા શોષણ હતી. ખેડૂત હળ ચલાવતો, અનાજ પાકતું, એમાંથી હિસ્સો રાજાને જતો, હિસ્સો મંદિરને જતો, અને ખેડૂતના ઘરમાં જે રહેતું એ બીજે વર્ષે ફરી હળ ચલાવવા જેટલું જ. એમાં મંદિર કંઈ વધારે ગુનેગાર નહોતું, પણ કંઈ ઓછું પણ નહોતું. ફેર એ હતો કે રાજાનો ખજાનો યુદ્ધમાં ખાલી થઈ જતો; મંદિરનો ખજાનો ક્યાંય જતો જ નહીં. એ માત્ર બેસતો. વર્ષો સુધી, સદીઓ સુધી, ભોંયરામાં બેસતો, ઝળકતો, અને રાહ જોતો — કોઈ ઘોડેસવારની, જે ગંધ પારખી શકે.

---

## ત્રીજી વાત: યાત્રાળુનું પાકીટ

દાન ઉપરાંત, એક બીજો સોત હતો જે ઇતિહાસકારો ઓછા યાદ રાખે છે: યાત્રાળુ. સોમનાથના દર્શને દર વર્ષે હજારો લોકો આવતા — ગુજરાત, સિંધ, રાજસ્થાન, અને એથી પણ દૂરથી. દરેક યાત્રાળુ કંઈક ચઢાવતો. કોઈ સોનાનો સિક્કો, કોઈ ચાંદીની વસ્તુ, કોઈ માત્ર તાંબાનો પૈસો — પણ હજારોને ગુણાકાર કરો, અને દરિયો ભરાય.

અલ-બેરૂની — જે મહમૂદની સાથે ભારત આવ્યો હતો અને જે ઇસ્લામિક જગતનો સૌથી પ્રામાણિક નિરીક્ષક હતો — એણે લખ્યું છે કે સોમનાથ એટલા માટે પ્રખ્યાત હતું કારણ કે એને ચંદ્ર સાથે જોડેલું માનવામાં આવતું, અને ભરતીના કુદરતી ચમત્કાર — સમુદ્રનું પાણી મંદિરના પગે આવીને પાછું જતું — એને દિવ્ય સંકેત માનવામાં આવતો. શ્રદ્ધાનું માર્કેટિંગ ત્યારે પણ હતું, આજે પણ છે. જ્યાં ચમત્કાર છે, ત્યાં ભીડ છે; જ્યાં ભીડ છે, ત્યાં તિજોરી ભરાય છે.

---

## ચોથી વાત: મહમૂદ ધાર્મિક નહોતો, હિસાબી હતો

મહમૂદ ગઝનીને આપણે "મૂર્તિભંજક" તરીકે યાદ રાખ્યો છે. એ અડધું સાચું છે. ધાર્મિક પ્રચાર એને કામ આવતો — ખલીફા પાસેથી પ્રશસ્તિ મેળવવા, પોતાના સામ્રાજ્યમાં લોકપ્રિયતા જાળવવા. પણ એ ભારત ઈસ્લામ ફેલાવવા નહોતો આવ્યો. એ આવ્યો હતો *કેશ-ફ્લો* માટે.

ગઝની એક પહાડી, ઠંડું, ગરીબ રાજ્ય હતું. એને એક રાજધાની બનાવવી હતી, સેના પાળવી હતી, અને મધ્ય એશિયામાં બીજા તુર્કી સરદારો સાથે હરીફાઈ કરવી હતી. એ બધાનું ઇંધણ સોનું. ભારત — ખાસ કરીને ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતના સમૃદ્ધ મંદિરો — એ એના માટે એક ખુલ્લી તિજોરી હતી, જેની ચાવી ઘોડા અને તલવાર હતા. એ સત્તર વાર આવ્યો — મથુરા, કનોજ, થાનેસર, સોમનાથ — અને દરેક વાર પાછો ભારે થઈને ગયો. એ ધર્મયુદ્ધ નહોતું. એ *લૂંટફાટ વ્યવસાય* હતો, જેને ધાર્મિક પ્રચારથી શણગારવામાં આવ્યો.

એ વાત પણ યાદ રાખવા જેવી છે કે મહમૂદે મુસ્લિમ રાજ્યો પણ લૂંટ્યાં — મુલતાનના ઇસ્માઇલી મુસ્લિમો પર એણે હુમલો કર્યો, અને ઈરાનના રાય શહેરમાંથી પણ એણે માલ ઉપાડ્યો. જે માણસ પોતાના સહધર્મીઓને છોડતો ન હોય એને "ધાર્મિક ઝનૂની" કહેવો એ થોડી ઉદાર વ્યાખ્યા છે. એ ફક્ત *લૂંટારો* હતો, જેણે ધર્મને બ્રાન્ડિંગ તરીકે વાપર્યો.

---

## પાંચમી વાત: પછી શું થયું?

સોમનાથ લૂંટાયું, મૂર્તિ તૂટી, સોનું ગઝની ગયું. પણ મંદિર પાછું ઊભું થયું. ભીમદેવ સોલંકીએ ફરી બંધાવ્યું. પછી અલાઉદ્દીન ખલજીના સમયમાં ફરી નુકસાન થયું, ફરી બંધાયું. ઔરંગઝેબના સમયમાં ફરી, અને ૧૯૪૭ પછી સરદાર પટેલે ફરી. પથ્થર પડે છે, પથ્થર ઊભો થાય છે — એ ભારતના મંદિરની વાર્તા છે, અને ભારતની એ વાર્તા છે.

પણ સાચો બોધપાઠ આ છે: જે સમાજ પોતાની સંપત્તિ એક જગ્યાએ ભેગી કરે — મંદિરમાં, રાજાના ખજાનામાં, કોઈ એક શહેરમાં — એ સમાજ ઘોડેસવારોને આમંત્રણ આપે છે. વિતરિત સંપત્તિ બચે છે; કેન્દ્રિત સંપત્તિ લૂંટાય છે. યુરોપના મઠો પણ વાઇકિંગોએ આ જ કારણસર લૂંટ્યા હતા. કોન્સ્ટેન્ટિનોપલ આ જ કારણસર ૧૨૦૪માં ક્રુસેડરોએ સાફ કર્યું હતું. બગદાદનો બૈતુલ-હિકમતનો ખજાનો આ જ કારણસર મોંગોલોએ ઉપાડ્યો હતો. જ્યાં સોનું ઢગલો, ત્યાં તલવાર પહોંચે — એ ઇતિહાસનો નિયમ છે, ધર્મથી નિરપેક્ષ.

---

## છેલ્લે

તો સવાલ ફરી પૂછીએ: સોમનાથમાં એટલું બધું શાનું હતું?

જવાબ: *કારણ કે ભારત તે વખતે દુનિયાનો સૌથી ધનિક પ્રદેશ હતો.* અંગસ મેડિસનના આર્થિક અંદાજો કહે છે કે ઈ.સ. ૧૦૦૦માં ભારત વિશ્વના કુલ ઉત્પાદનનો લગભગ ત્રીજો ભાગ બનાવતું હતું. એ સંપત્તિ ક્યાંક તો સંગ્રહાવી જ હતી, અને એ સંગ્રહવાની એક મુખ્ય જગ્યા હતી મંદિરો. દાન, વેપાર, રાજાશાહીની ભેટો, અને યાત્રાળુઓના સિક્કા — દાયકાઓ સુધી, સદીઓ સુધી, એક જ તિજોરીમાં બેસતા રહ્યા. એ શોષણ હતું? આંશિક રીતે. એ શ્રદ્ધા હતી? આંશિક રીતે. એ રાજનીતિ હતી? આંશિક રીતે. એ વેપાર હતો? આંશિક રીતે. ઇતિહાસ ક્યારેય એક કારણથી નથી બનતો — એ બધાં કારણોના સંગમથી બને છે.

મહમૂદ ગઝની તો માત્ર બીલ ભરવા આવ્યો હતો — એક બીલ જે મધ્યયુગીન અર્થશાસ્ત્રે પોતે જ ઊભું કર્યું હતું. એને "હિંદુ-મુસ્લિમ"ની ફ્રેમમાં મૂકવાનું કામ આપણે પછી કર્યું, ઓગણીસમી અને વીસમી સદીમાં, જ્યારે આપણને બીજાં કારણોસર એ ફ્રેમ જરૂરી લાગી. એ બધાનો અભ્યાસ રોમિલા થાપરના *Somanatha: The Many Voices of a History*માં ઉપલબ્ધ છે — જે પુસ્તક ગુજરાતમાં વાંચવું જોઈએ એટલું વંચાયું નથી.

બાકી, સોમનાથ આજે પણ ઊભું છે. દરિયો આજે પણ એના પગે આવીને પાછો જાય છે. અને દાનપેટીમાં આજે પણ સોનું પડે છે.

ઘોડેસવારો હવે જુદા છે, એટલું જ.