પર્શિયન રણનીતિ: ધીરજ, વિભાજન અને રાજદ્વારીની ત્રણ હજાર વર્ષ જૂની કળા

# પર્શિયન રણનીતિ: ધીરજ, વિભાજન અને રાજદ્વારીની ત્રણ હજાર વર્ષ જૂની કળા

**— પરાગ રતનપરા**

---

રણમાં ઊભો એક વૃક્ષ. પાંદડાં નથી, ફૂલ નથી, છાંયો નથી. પણ મૂળ છે — ઊંડાં, ધીરજવાન, પાણી શોધતાં, પથ્થરોને ચીરતાં, સદીઓથી જીવતાં. કોઈ પૂછે, "આ વૃક્ષ જીવે છે કે મરી ગયું છે?" — તો હું કહું, "આ વૃક્ષ રાહ જોઈ રહ્યું છે." ઈરાન પણ એવું જ એક વૃક્ષ છે. એનાં મૂળ અઢી હજાર વર્ષ ઊંડાં છે, અને આજે જ્યારે દુનિયા એની ડાળીઓ કાપવા આવે છે, ત્યારે એ ડાળીઓ નહીં, મૂળ બોલે છે.

આજે ઇસ્લામાબાદમાં એક ટેબલ સજાવેલું છે. એક બાજુ અમેરિકા, બીજી બાજુ ઈરાન. વચ્ચે હોર્મુઝની સાંકડી ખાડી, યુરેનિયમના કણો, અને હવામાં તોળાઈ રહેલી યુદ્ધની રાખ. ટેલિવિઝનના પડદા પર સમાચારવાચકો ઉત્તેજિત છે — "શું થશે? કોણ જીતશે? કોણ ઝૂકશે?" પણ હું કહું છું — આ સવાલ જ ખોટો છે. કારણ કે પર્શિયાની રમતમાં ઝૂકવું અને જીતવું બંને એક જ સિક્કાની બે બાજુઓ છે. અને સિક્કો એમના હાથમાં છે.

ચાલો, ઘડિયાળના કાંટા પાછળ ફેરવીએ. ઈસવી સન પૂર્વે ૪૯૧. દારા પ્રથમનો દરબાર. એણે ગ્રીસ પર ચડાઈ કરતાં પહેલાં સૈનિકો નહીં, સંદેશાવાહકો મોકલ્યા. માગણી શી હતી? "માટી અને પાણી આપો." સાંભળવામાં કેવું સરળ લાગે — જાણે કોઈ પાડોશી પાસેથી તુલસીનું પાન માગતો હોય. પણ આ માટી અને પાણી એટલે શરણાગતિ. કેટલાંય નગરરાજ્યો ઝૂકી ગયાં, કેટલાંક ડગમગ્યાં, અને એથેન્સ તથા સ્પાર્ટા — એ બે તો એવાં ખડક કે સંદેશાવાહકોને કૂવામાં ને ખાડામાં ફેંકી દીધા. દારાએ શું મેળવ્યું? જમીન નહીં, જાસૂસી. કોણ મિત્ર, કોણ શત્રુ, કોણ વચ્ચેનો — આખો નકશો એના હાથમાં આવી ગયો. યુદ્ધ પહેલાં યુદ્ધ જીતી લીધું. રાજદ્વારી નહોતી એ — એ તો જાસૂસીનો પ્રથમ પાઠ હતો.

પછી આવે છે સાઇરસ મહાન. લિડિયાનો રાજા ક્રોસસ સોનાના સિંહાસન પર બેઠો હતો, અને ડેલ્ફીના ઓરેકલે એને કહ્યું, "યુદ્ધ કરીશ તો એક મોટું સામ્રાજ્ય પડશે." ક્રોસસે માન્યું કે પર્શિયા પડશે. એને ખબર નહોતી કે જે સામ્રાજ્ય પડવાનું હતું તે તો એનું પોતાનું જ હતું. સાઇરસે તલવાર ઉપાડતાં પહેલાં વર્ષો સુધી બેબીલોનના પુરોહિતોને, લિડિયાના અસંતુષ્ટોને, આસપાસના નાના રાજાઓને પોતાના કર્યા હતા. જ્યારે યુદ્ધ થયું ત્યારે એ માત્ર ઔપચારિકતા હતી. દુશ્મનની દીવાલ પહેલેથી જ અંદરથી ખવાઈ ચૂકી હતી. સાઇરસે શીખવ્યું — શત્રુને હરાવવો હોય તો પહેલાં એના ઘરમાં ફૂટ પાડો, પછી દરવાજે ટકોરા મારો.

ત્રીજો પાઠ આવે છે ઈસવી સન પૂર્વે ૪૧૨નો. આર્તાક્ષર્ક્સ બીજાએ સ્પાર્ટાને સોનું આપ્યું — એથેન્સ સામે લડવા માટે. પર્શિયાનો એકેય સૈનિક મેદાનમાં ન ઊતર્યો. બે ગ્રીક ભાઈઓ એકબીજાના ગળા કાપતા રહ્યા, અને પર્શિયા દૂરથી જોતું રહ્યું. એથેન્સ હાર્યું, સ્પાર્ટા થાક્યું, અને પર્શિયા? પર્શિયા તો બંનેના ઘા પર મલમ લગાવતું ડૉક્ટર બની ગયું. આ રણનીતિનું નામ છે — "બીજાના હાથે લડાવો, પોતાના હાથ સ્વચ્છ રાખો."

અને ચોથો પાઠ — ઈસવી સન પૂર્વે ૩૮૭. મેરેથોન, સેલેમિસ, પ્લાટિયા — આ બધાં યુદ્ધોમાં પર્શિયા હાર્યું હતું. ઇતિહાસના પુસ્તકોમાં ઝર્ક્સીસનું નામ હાર સાથે લખાયું. પણ પછી આવ્યો કોરિન્થિયન યુદ્ધનો અંત, અને આર્તાક્ષર્ક્સ બીજાએ પોતાની શરતો પર સંધિ કરાવી. જે યુદ્ધના મેદાનમાં ન મળ્યું તે વાટાઘાટના ટેબલ પર મળી ગયું. આ છે "શાંતિ" — કહેવાય છે પર્શિયન શાંતિ. એમાં શાંતિ ઓછી હતી, પર્શિયા વધુ હતું.

હવે આંખ ખોલીને આજે જુઓ. ઇસ્લામાબાદનું એ ટેબલ, ૨૦૧૫નો વિયેનાનો કરાર, અને એ પહેલાંના અનેક દાયકાઓ. પેટર્ન એક જ છે. ઈરાન ઝડપથી હા નથી પાડતું, ઝડપથી ના નથી પાડતું. એ રાહ જુએ છે. એ સમય ખાય છે, અને સમયને ખવડાવે છે. પ્રતિબંધો આવે, મિસાઇલો ઊડે, ચલણ તૂટે — પણ ઈરાન બેસે છે, ચા પીએ છે, અને પૂછે છે, "બીજી શરત બતાવો." હોર્મુઝની સાંકડી ખાડી એમના હાથમાં એક ચાવી છે, અને દુનિયાનું ચાલીસ ટકા તેલ એ ચાવીના છિદ્રમાંથી પસાર થાય છે. ચાવી ફેરવવાની જરૂર નથી — ચાવી હોવી જ પૂરતી છે.

પણ અહીં એક પ્રશ્ન ઊભો થાય છે, અને એ પ્રશ્ન પૂછવો જરૂરી છે. શું આજનું ઈરાન એ જ પર્શિયા છે? શું ટોપીઓ અને દાઢીઓ પાછળ હજી પણ સાઇરસનું લોહી વહે છે? ઘણા કહેશે — ના. આજનું શાસન પર્શિયન સંસ્કૃતિનો વારસદાર નથી, એ તો એક વિચારધારાનું ઝંડો છે. દેશની અંદર અસંતોષ છે, યુવાનોના ગીતો જુદાં છે, સ્ત્રીઓના વાળ અલગ વાત કહે છે. પ્રાચીન પર્શિયા એક હતું, આજનું ઈરાન ટુકડાઓમાં છે. અને સાચી વાત એ પણ છે કે પર્શિયા હંમેશાં જીત્યું નથી — સિકંદર આવ્યો, મંગોલો આવ્યા, આરબો આવ્યા, અને દરેક વખતે એ વૃક્ષ કપાયું. પણ મૂળ? મૂળ રહ્યાં. અને મૂળમાંથી ફરી અંકુર ફૂટ્યા.

એટલે જ કહું છું — ઇતિહાસ સાંચો નથી, પણ એ આયનો છે. અને આયનામાં જે દેખાય છે તે હંમેશાં સાચું જ હોય એ જરૂરી નથી, પણ તે આપણને પોતાને જોવા મજબૂર કરે છે. આજે જ્યારે અમેરિકાના ઉપરાષ્ટ્રપતિ ટેબલ પર બેસીને માગણીઓ મૂકે છે — યુરેનિયમ બંધ કરો, કારખાનાં તોડો, ખાડી ખોલો — ત્યારે ઈરાનના વાટાઘાટકારો હસે છે. એ હસવું તિરસ્કારનું નથી, ધીરજનું છે. એ કહે છે, "તમારી પાસે ઘડિયાળ છે, અમારી પાસે સમય છે."

રમેશ પારેખે એક જગ્યાએ લખ્યું હતું કે પથ્થર પણ બોલે છે, બસ સાંભળનાર જોઈએ. પર્સેપોલિસના ખંડેરોમાંથી આજે પણ એ જ અવાજ આવે છે — "ઉતાવળ કરનાર હારે છે, રાહ જોનાર જીતે છે. અને જે બંને કરી જાણે છે તે સામ્રાજ્ય બનાવે છે."

ટેબલ પર બેસતાં પહેલાં ટેબલ કોનું છે એ જોવું. અને જો જોવામાં ભૂલ થઈ જાય, તો બેસ્યા પછી પણ ઊઠી જવાની તૈયારી રાખવી. પણ ઈરાન ઊઠતું નથી. એ બેસે છે, અને બેસી રહે છે. કારણ કે એને ખબર છે — ઊભો થનાર થાકે છે, બેસી રહેનાર રાજ કરે છે.

અઢી હજાર વર્ષ જૂનું એક વૃક્ષ આજે પણ પાણી શોધી રહ્યું છે. અને દુનિયા વિચારે છે કે એ સૂકાઈ ગયું છે.

વૃક્ષ હસે છે. ધીમેથી. ધીરજથી.

---

*— પરાગ રતનપરા*