Spin, Sway & the Sacred: ઈશ્વર નાચે છે, આપણે ફક્ત રીલ ઉતારીએ છીએ

**Spin, Sway & the Sacred: ઈશ્વર નાચે છે, આપણે ફક્ત રીલ ઉતારીએ છીએ**

પરાગ રતનપરા

ગુજરાતી ઘરમાં નાચવા વિશેના નિયમો બહુ સ્પષ્ટ છે. વર્ષના ત્રણસો છપ્પન દિવસ નાચવું "છીછરું" ગણાય છે. "સારા ઘરની છોકરીઓ આવું ના કરે", "છોકરો નાચે છે? ભણવામાં ધ્યાન આપ." પછી નવરાત્રી આવે છે અને એ જ ઘરના લોકો બે હજાર રૂપિયાનો પાસ લઈને રાતના બે વાગ્યા સુધી ગોળ ગોળ ફરે છે. નાચવું પાપ છે, પણ ટિકિટ લઈને નાચીએ તો ભક્તિ છે. આપણો સમાજ પાપ અને પુણ્ય વચ્ચે GST નો જ ફરક રાખે છે.

મજાની વાત એ છે કે જે ધર્મના નામે આપણે નાચવાને નીચું ગણીએ છીએ, એ ધર્મનો સૌથી મોટો દેવ પોતે નર્તક છે. નામ છે નટરાજ. શિવ ધ્યાનમાં બેસે ત્યારે આપણે પૂજીએ છીએ, અને શિવ નાચે ત્યારે આખું બ્રહ્માંડ બને છે અને ભાંગે છે. તાંડવમાં એક હાથમાં ડમરુ છે, જેના નાદથી સર્જન થાય છે. બીજા હાથમાં અગ્નિ છે, જે બધું બાળીને પૂરું કરે છે. અને પગ નીચે એક ઠીંગણો રાક્ષસ દબાયેલો છે, નામ અપસ્માર, એટલે અજ્ઞાન. શિવ અજ્ઞાનને મારતા નથી, ફક્ત એના પર ઊભા રહીને નાચે છે. કારણ કે અજ્ઞાન મરતું નથી, એને દબાવીને રાખવું પડે છે. આપણા WhatsApp ગ્રુપ જોઈને લાગે કે આજકાલ શિવનો પગ જરા ઢીલો પડી ગયો છે.

કૃષ્ણની રાસલીલાનું ગૂઢ રહસ્ય તો એથી પણ ઊંડું છે. કથા કહે છે કે રાસમાં જેટલી ગોપીઓ હતી, એટલા કૃષ્ણ થઈ ગયા. દરેક ગોપીને લાગ્યું કે કાનો મારી સાથે જ છે. અધ્યાત્મ કહે છે કે ઈશ્વર કોઈ એક VIPનો નથી, દરેક આત્માને પોતાનો પૂરેપૂરો ભાગ મળે છે. આપણે આ જ વાત વાંચીને મંદિરમાં "સ્પેશિયલ દર્શન"ની લાઈન બનાવી નાખી. ભગવાને પોતાને વહેંચ્યા, આપણે ભગવાનનો સ્લોટ વેચ્યો.

અને ગરબો? ગરબો શબ્દ "ગર્ભદીપ" પરથી આવ્યો છે. કાણાંવાળા માટલામાં દીવો, એટલે ગર્ભમાં જીવન. વચ્ચે શક્તિ અને ચારે તરફ વર્તુળ. વર્તુળની ખૂબી એ છે કે એમાં કોઈ પહેલું નથી, કોઈ છેલ્લું નથી. શેઠાણી અને કામવાળી બેન એક જ તાલે, એક જ દિશામાં ફરે. આ હતો ગરબાનો મૂળ સંદેશ. હવે ગરબામાં વર્તુળ તો છે, પણ આગળ "VVIP Zone" છે, વચ્ચે માતાજી નથી પણ DJનો સ્ટેજ છે, અને દીવાની જગ્યાએ મોબાઈલની ફ્લેશલાઇટ છે. માતાજી પણ વિચારતાં હશે કે મને બોલાવી છે કે મારી બેકગ્રાઉન્ડમાં સેલ્ફી લેવા બોલાવી છે.

હવે ઇસ્લામ તરફ આવીએ. કટ્ટર મૌલવી કહે કે સંગીત હરામ છે. અને એ જ ધર્મના સૂફીઓ કહે કે સંગીત વગર અલ્લાહ સુધી પહોંચવું અધૂરું છે. તુર્કસ્તાનના કોન્યામાં રૂમીના અનુયાયીઓ, મેવલવી દરવેશો, "સમા" કરે છે, એટલે ગોળ ગોળ ઘૂમવું. પણ આ કોઈ મનોરંજનનો નાચ નથી. દરવેશની લાંબી ટોપી કબરનો પથ્થર ગણાય છે, સફેદ ઘાઘરો કફન ગણાય છે. એટલે દરવેશ નાચવા નથી ઊભો થતો, પોતાના "હું"ની અંતિમયાત્રા કાઢવા ઊભો થાય છે. જમણી હથેળી આકાશ તરફ ખુલ્લી, ઉપરથી કૃપા લેવા. ડાબી હથેળી ધરતી તરફ, એ કૃપા દુનિયાને આપી દેવા. પોતાની પાસે કંઈ રાખવાનું નહીં. વચ્ચે ફક્ત એક નળી. આપણે આનાથી ઊંધું કરીએ છીએ. ઉપરથી જે આવે એ લઈએ, અને નીચે આપવાના વારે હથેળી બંધ.

રૂમીની વાંસળી (નેય) વિશે કહેવાય છે કે એ એટલે રડે છે કારણ કે એને વાંસના વનમાંથી કાપીને છૂટી પાડી છે. આત્મા પણ પોતાના મૂળથી છૂટો પડ્યો છે અને નાચીને પાછો ઘરે જવાનો રસ્તો શોધે છે. આજે આપણા શહેરોમાં "સૂફી નાઇટ" થાય છે. ફાઇવ સ્ટાર હોટલ, પનીર ટિક્કા, અને "દમા દમ મસ્ત કલંદર" પર તાળીઓ. આત્મા ઘરે જાય કે ન જાય, ગાડી વેલે પાર્કિંગમાંથી જરૂર નીકળે છે.

ખ્રિસ્તી ધર્મમાં પણ આ જ કથા છે, ફક્ત પાત્રો બદલાય છે. બાઇબલમાં રાજા દાવિદ ઈશ્વરના કરારકોશ (Ark) સામે આનંદમાં એટલું નાચ્યા કે કપડાંનું ભાન ન રહ્યું. એમની પત્ની મીખાલે બારીમાંથી જોયું અને મનમાં તિરસ્કાર કર્યો: "રાજા થઈને આવું?" એટલે "લોકો શું કહેશે" વાળાં આંટી ત્રણ હજાર વર્ષ પહેલાં પણ બારીએ જ બેઠાં હતાં. દાવિદે જવાબ આપ્યો કે ઈશ્વર સામે હું આથી પણ વધારે હલકો થઈશ. અહંકાર છોડવાની આનાથી ટૂંકી વ્યાખ્યા મળવી મુશ્કેલ છે.

શરૂઆતના ખ્રિસ્તી સમુદાયોમાં વર્તુળ-નૃત્યની પરંપરા હતી. એક પ્રાચીન (બાઇબલ બહારના) ગ્રંથ "Acts of John"માં ઈસુ શિષ્યોને પોતાની આસપાસ વર્તુળમાં નાચવા કહે છે. ગરબાની જેમ જ, વચ્ચે ઈશ્વર અને ચારે તરફ માણસો. પછી ચર્ચ સંસ્થા બન્યું, અને સંસ્થાને હંમેશા શરીરથી બીક લાગે છે. નાચ બંધ થયો, બેન્ચ આવી. ઈશ્વર સાથે નાચવાની જગ્યાએ લાઈનમાં બેસીને સાંભળવાનું શરૂ થયું. ધર્મ જ્યારે અનુભવમાંથી વહીવટ બને, ત્યારે સૌથી પહેલા પગ બાંધી દેવામાં આવે છે.

હવે સવાલ: આની પાછળનું "ગૂઢ વિજ્ઞાન" શું? કેમ ત્રણેય ધર્મોના સંતો એક જ વાત પર પહોંચ્યા? જવાબ જાદુમાં નહીં, શરીરમાં છે. એક જ તાલ, વારંવારની હલનચલન, ગોળ ફરવાથી કાનની અંદરનું સંતુલન-તંત્ર હલી જાય, શ્વાસ લયમાં આવે, અને મગજમાં જે ભાગ સતત "હું, મારું, મને" નો હિસાબ રાખે છે, એ થોડીવાર માટે શાંત પડી જાય છે. શરીરમાં એન્ડોર્ફિન છૂટે છે, થાક ભુલાય છે. ઓક્સફર્ડના સંશોધકોએ જોયું કે જે લોકો એકસાથે, એક તાલમાં નાચે છે, એમની પીડા સહન કરવાની શક્તિ વધે છે અને એકબીજા સાથે જોડાણ અનુભવે છે. એટલે સંતો હજારો વર્ષ પહેલાં જે "સમાધિ", "ફના" કે "Holy Spirit" કહેતા હતા, તેને આજે વિજ્ઞાન "ego dissolution" અને "group synchrony" કહે છે. સંતોએ MRI વગર શોધ્યું, આપણે MRI કરીને પણ નથી સમજ્યા.

ગૂઢ રહસ્ય એક જ છે: નાચો ત્યાં સુધી, જ્યાં સુધી "નાચનાર" ગાયબ ન થઈ જાય. શિવનું તાંડવ, રૂમીનું સમા, દાવિદનો આનંદ, બધા નો હેતુ એક જ: "હું"ને ઓગાળવો.

અને આપણે? આપણે આખું વર્ષ નાચતા નથી કારણ કે "લોકો જોશે". અને જ્યારે નાચીએ છીએ ત્યારે ખાસ એટલા માટે નાચીએ છીએ કે "લોકો જોશે". બારાતમાં બે પેગ પછી નાગિન ડાન્સ, ગરબામાં કેમેરાના એંગલ પ્રમાણે સ્ટેપ, અને સ્ટેટસ પર "Feeling blessed 🙏". સંતો નાચીને અહંકાર ઓગાળતા હતા, આપણે નાચીને અહંકાર અપલોડ કરીએ છીએ. ઈતિહાસમાં ક્યારેય અહંકારને આટલી સરસ કોરિયોગ્રાફી નહોતી મળી.

શિવ આજે પણ નાચે છે. ફરક એટલો જ કે એમના પગ નીચે દબાયેલો અપસ્માર હવે આપણા હાથમાં ફોન પકડીને રેકોર્ડિંગ કરી રહ્યો છે.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)**

- જિનીવામાં આવેલી વિશ્વની સૌથી મોટી ભૌતિકશાસ્ત્ર પ્રયોગશાળા CERNમાં નટરાજની બે મીટર ઊંચી પ્રતિમા ઊભી છે, ભારત સરકારે 2004માં ભેટ આપેલી. અણુઓનો નાચ શોધનારા વૈજ્ઞાનિકો રોજ શિવના તાંડવ પાસેથી પસાર થાય છે.
- 1518માં ફ્રાન્સના સ્ટ્રાસબર્ગમાં એક સ્ત્રી અચાનક રસ્તા પર નાચવા લાગી, અને અઠવાડિયામાં સેંકડો લોકો દિવસો સુધી બેકાબૂ નાચતા રહ્યા. અધિકારીઓએ "ઈલાજ" તરીકે સંગીતકારો બોલાવ્યા અને નાચવા માટે સ્ટેજ બનાવ્યો, એમ માનીને કે વધુ નાચશે તો રોગ નીકળી જશે. ઇતિહાસ એને "Dancing Plague" કહે છે.
- અમેરિકાના "Shakers" નામના ખ્રિસ્તી સંપ્રદાયે પૂજામાં ધ્રૂજીને નાચીને "પાપ ખંખેરવા"ની પરંપરા બનાવી. પણ તેઓ બ્રહ્મચર્યમાં પણ માનતા હતા, એટલે નવી પેઢી જ ન આવી. એક સમયે હજારોમાં રહેલો સંપ્રદાય આજે ગણ્યાગાંઠ્યા સભ્યો પર આવી ગયો છે.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#SacredDance #Sufism #Nataraja #SocialSatire #નટરાજ #ગરબો #સૂફી #વ્યંગ