તબલાંનો અવાજ: વિજ્ઞાન જે કારીગરોથી પાછળ રહી ગયું

# તબલાંનો અવાજ: વિજ્ઞાન જે કારીગરોથી પાછળ રહી ગયું

**— પરાગ રતનપરા**

તબલું વાગે છે. અને તબલું ગાય છે. આ બે વાક્યો વચ્ચે જે ફરક છે એ સમજવા માટે પશ્ચિમના વૈજ્ઞાનિકોને સદીઓ લાગી. ભારતના કારીગરોને નહોતી લાગી. એમને તો કાન હતા, અને કાન પૂરતા હતા.

ઢોલ, નગારું, ડ્રમ — આ બધાં વાદ્યો તાલ આપે છે. ધબ, ધબ, ધબ. બસ. સંગીત નહીં, માત્ર ધડકન. ભૌતિકશાસ્ત્ર કહેતું આવ્યું છે કે ગોળ ચામડી પર પ્રહાર કરો તો એમાંથી ચોખ્ખો સૂર નીકળી જ ન શકે. કારણ સીધું છે. ચામડી જ્યારે કંપે છે ત્યારે એ એક રીતે નથી કંપતી. એ એકસાથે અનેક રીતે કંપે છે. તળાવમાં મુઠ્ઠી ભરીને કાંકરા ફેંકો તો જે તરંગો ટકરાય અને ગુંચવાય એવું જ કંઈક. દરેક કંપન પોતાની અલગ ગતિએ ચાલે, અને એ ગતિઓ વચ્ચે કોઈ સરખો હિસાબ નહીં. પરિણામ — ઘોંઘાટ. તાલ માટે ઉત્તમ, સૂર માટે નકામો.

સિતાર, વાયોલિન, વીણા — એમાં વાત જુદી છે. તાર પર આંગળી ફરે એટલે જે કંપન થાય એમાં એક સુંદર શિસ્ત છે. જો પહેલો સૂર સોમાં કંપે, તો બીજો બસોમાં, ત્રીજો ત્રણસોમાં. એક, બે, ત્રણ, ચાર. સીડીનાં પગથિયાં જેટલાં સરખાં. આ શિસ્તને લીધે તાર મીઠો લાગે છે, કર્ણપ્રિય લાગે છે. ઢોલમાં આ શિસ્ત નથી. ઢોલમાં કંપન એક, દોઢ, બે, સવાબે — એવા કઢંગા આંકડાઓમાં ચાલે. કોઈ સંગીતના રાગમાં આ આંકડા બેસતા નથી. જગતના કોઈ સંગીતમાં બેસતા નથી.

ઓગણીસમી સદીના એક મોટા જર્મન વૈજ્ઞાનિકે તો ફતવો જ આપી દીધો હતો કે ઢોલવર્ગનાં વાદ્યો સંગીતની દૃષ્ટિએ અપંગ છે. એમણે દેખીતી રીતે હિન્દુસ્તાની મહેફિલોમાં જઈને કાન નહોતા માંડ્યા. કારણ કે જો માંડ્યા હોત તો એમને એક વાત સમજાઈ જાત — તબલું ગવૈયાની સાથે શ્વાસ લે છે. ગવૈયો જ્યાં અટકે ત્યાં તબલું અટકે, ગવૈયો જ્યાં વળે ત્યાં તબલું વળે. તબલું સિતાર સાથે હળી જાય છે, ભળી જાય છે. એ પડછાયો નથી, એ સાથી છે.

૧૯૧૯ની સાલ. કલકત્તા. એકત્રીસ વર્ષનો એક યુવાન વૈજ્ઞાનિક મહેફિલોમાં બેસે છે. એ સાંભળે છે અને ચોંકે છે. એને લાગે છે કે આ જે અવાજ નીકળે છે એ ભૌતિકશાસ્ત્રના પુસ્તકો સાથે મેળ ખાતો નથી. એ માપવા લાગે છે. એક સાથીદાર સાથે મળીને યંત્રો ગોઠવે છે. પરિણામ ચમત્કારિક નીકળે છે. તબલું અને મૃદંગ — આ બંને એવા સૂરો કાઢે છે જે ચોખ્ખા, શિસ્તબદ્ધ, એક-બે-ત્રણ-ચારના હિસાબે આવે છે. જે વસ્તુ સૈદ્ધાંતિક રીતે અશક્ય મનાતી હતી એ આ કારીગરોએ ક્યારની કરી નાખી હતી. આ શોધ જાન્યુઆરી ૧૯૨૦માં દુનિયાના સૌથી નામાંકિત વૈજ્ઞાનિક સામયિકમાં છપાઈ.

હવે પ્રશ્ન — આ કેવી રીતે?

જવાબ છે એક કાળા ટપકામાં. તબલાની ચામડીની વચ્ચોવચ જે શાહી લગાડવામાં આવે છે — એક કાળો, ગોળ, ચમકતો ગાદ. લોખંડના કાટ સાથે ભાત અને પાણી ભેળવીને બનાવેલો લેપ. આ શાહી રાતોરાત નથી લાગતી. એ પડ પર પડ ચડાવવી પડે. વચ્ચે જાડી, કિનારી તરફ પાતળી. એક નાનકડી ટેકરી જેવી. આ ઢાળ — આ જ આખી રમતનું રહસ્ય છે.

શાહી શું કરે છે? એ ચામડીના મધ્યભાગને ભારી બનાવે છે. ભાર વધ્યો એટલે ચામડીનું જે ગુંચવાયેલું કંપન હતું એ ધીમું પડે છે, શિસ્તમાં આવે છે, પોતાની અડિયલ ગતિ છોડીને સરખી હરોળમાં ગોઠવાય છે. જે આંકડાઓ પહેલાં એક, દોઢ, બે, સવાબે હતા એ હવે એક, બે, ત્રણ, ચાર થઈ જાય છે. એટલું જ નહીં — કેટલીકવાર તો બે અલગ કંપનો એક જ ગતિએ ચાલવા માંડે છે, અને એકબીજાને અથડાવાને બદલે એકબીજાને બળ આપે છે. ઘોંઘાટ નહીં, ગૂંજન. ટકરાવ નહીં, ટેકો. અવાજ ઉઠે છે અને હવામાં લટકી રહે છે — જાણે કોઈએ સિતારનો તાર છેડ્યો હોય.

હવે આ વાત સમજવા જેવી છે. શાહી બનાવનાર કોઈ કારીગરે તરંગશાસ્ત્ર નથી ભણ્યું. એણે કોઈ સમીકરણ નથી લખ્યું. એણે કમ્પ્યુટર નથી જોયું, પ્રયોગશાળા નથી જોઈ. એણે માત્ર એક વસ્તુ કરી છે — એણે સાંભળ્યું છે. સાંભળ્યું, થોડી શાહી લગાડી, પાછું સાંભળ્યું, શાહી ક્યાં ઓછી કરવી ને ક્યાં વધારવી એ નક્કી કર્યું, ફરી સાંભળ્યું. આ કામ એક માણસનું નહોતું. આ કામ પેઢીઓનું હતું. દાદાએ દીકરાને શીખવ્યું, દીકરાએ પૌત્રને. સદીઓ સુધી કાન આ કામ કરતા રહ્યા. અને એક દિવસ એવો આવ્યો જ્યારે આ કાનોએ એ સમસ્યાનો ઉકેલ શોધી લીધો જે સમસ્યાને પશ્ચિમનું વિજ્ઞાન હજી સુધી સમસ્યા તરીકે પણ ઓળખી શક્યું નહોતું.

આજે મદ્રાસની એક મોટી સંસ્થામાં વૈજ્ઞાનિકો આધુનિક કમ્પ્યુટરોથી તબલાંના અવાજને ચકાસે છે. સફેદ પ્રકાશને પ્રિઝમમાંથી પસાર કરીએ તો સાત રંગ છૂટા પડે, એવી જ રીતે આધુનિક યંત્રો અવાજને એના ઘટકોમાં છૂટો પાડી શકે છે. અને આ યંત્રો જે બતાવે છે એ શું છે? બરાબર એ જ જે ૧૯૨૦માં કલકત્તાના એ યુવાન વૈજ્ઞાનિકે પોતાના કાચા યંત્રોથી માપ્યું હતું. અને એ પણ એ જ, જે સદીઓ પહેલાં કોઈ નામ વગરના કારીગરે પોતાના કાને નક્કી કર્યું હતું. કારીગરનો જવાબ આશરે નહોતો. ગાણિતિક રીતે સચોટ હતો.

આમાં એક વાત છે જે સહેજે ખૂંચે એવી છે. આપણે ત્યાં એવું માની લેવાયું છે કે જ્ઞાન એટલે પશ્ચિમનું પુસ્તક. પ્રયોગશાળા, સમીકરણ, માઈક્રોસ્કોપ — આ જ્ઞાન છે. હાથ, કાન, અનુભવ, પેઢીઓની પરંપરા — આ તો બસ રિવાજ છે. પણ તબલાની કહાણી આ માન્યતાને ઊંધી વાળી દે છે. અહીં જ્ઞાન પહેલાં આવ્યું, વિજ્ઞાન પછી. અહીં ઉકેલ પહેલાં આવ્યો, પ્રશ્ન પછી ઓળખાયો. અહીં કારીગર પહેલાં, પ્રોફેસર પછી. વિજ્ઞાન આવ્યું, પણ મોડું આવ્યું. એ સમજાવવા આવ્યું, શોધવા નહીં. જે શોધાઈ ચૂક્યું હતું એની આગળ એ શિર ઝુકાવવા આવ્યું હતું.

આજે કોઈ મહેફિલમાં બેસો. તબલિયાની આંગળી ચામડી પર પડે. એક સૂર ઊઠે — ચોખ્ખો, ભીનો, લટકતો, ઠહરતો. એ સૂરમાં જે સંભળાય છે એ માત્ર સંગીત નથી. એ સદીઓની એક એવી સાધનાનો પડઘો છે જેનું નામ ક્યાંય નથી લખાયું, જેના સાધકોનાં નામ કોઈ ઇતિહાસમાં નથી, જેમને કોઈ પુરસ્કાર નથી મળ્યો. એ સૂરમાં એક ચૂપ ગર્વ છે — એવા લોકોનો ગર્વ જેમણે દુનિયાને જવાબ આપ્યો પણ દુનિયા પાસેથી કંઈ માગ્યું નહીં. જેમણે પોતાનું કામ કર્યું અને પોતાના કામમાં લીન રહ્યા. જેમને ખબર પણ નહોતી કે એ કંઈક અસંભવ કરી રહ્યા છે, કારણ કે એમના માટે એ સંભવ હતું. એમના કાને એ સંભવ બનાવ્યું હતું.

વિજ્ઞાન મોટી વસ્તુ છે. પણ કાન એનાથી ય મોટી વસ્તુ છે. અને ધીરજ? ધીરજ તો એ બંનેથી મોટી છે.