કાગળ પર લીલું, જમીન પર લાલ

**English Title:** *The Country That Burned Its Own Forests on Paper*
**ગુજરાતી શીર્ષક:** *કાગળ પર લીલું, જમીન પર લાલ*

---

નાગપુર ૪૫ ડિગ્રી. અમદાવાદ ૪૪. પ્રયાગરાજ ૪૩. દિલ્હી ૪૨. નકશા પર આખો દેશ એક જ રંગે રંગાયેલો છે — ઘેરો લાલ. કોઈ કહેશે, "આ તો ગરમી છે, દર વર્ષે આવે છે." હું કહું છું — ના, સાહેબ. આ ગરમી નથી. આ એ દેશનો તાવ છે જેને વર્ષોથી કહેવામાં આવતું હતું કે "તારા જંગલો સલામત છે, બેટા, સૂઈ જા."

અને હા, એક વાત યાદ રાખજો — આ એપ્રિલ છે. મે નહીં. જૂન નહીં. અસલી ગરમીના મહિના તો હજુ આવવાના બાકી છે. એટલે AC નું બીલ જોઈને જે ગુજરાતી કાકા છાતી પકડે છે, એમણે હજુ થોડી પ્રેક્ટિસ કરવી પડશે.

છેલ્લા થોડા દિવસોથી ઘરની બહાર નીકળવું એટલે ભઠ્ઠીમાં પ્રવેશવા જેવું. હું જ્યારે કંઈક ખૂંચે ત્યારે જે કરું છું તે જ કર્યું — જવાબ શોધવા નીકળ્યો. અને જે મળ્યું એ વાંચીને હું હસ્યો. એ હાસ્ય નહોતું, એ વ્યંગ હતો. કારણ કે મને સમજાયું કે છેલ્લા બે દાયકાથી આપણી સાથે એક સરસ મજાનો "પોલિસી-કોન" ચાલી રહ્યો છે. અને આપણે, ભારતના નાગરિકો, એ કોન ગેમના સૌથી ઉત્સાહી દર્શક છીએ — તાળીઓ પણ આપણે જ પાડીએ છીએ.

પણ વાત આગળ વધારતા પહેલાં થોડી વ્યાખ્યાઓ સાફ કરી લઈએ. કારણ કે આ દેશમાં સૌથી મોટી છેતરપિંડી "વ્યાખ્યા" થી જ શરૂ થાય છે.

બગીચો એટલે જંગલ નથી. આંબાવાડી એટલે જંગલ નથી. નાળિયેરીની હાર એટલે જંગલ નથી. તુલસીકયારો તો બિલકુલ નથી — ભલે દાદીમા તેને "આખું વૃંદાવન" કહેતા હોય.

જંગલ એક જીવંત તંત્ર છે. માટી, પાણી, ફૂગ, જીવડાં, પંખીઓ, પ્રાણીઓ, અને દાયકાઓની સંકુલતા — એક એવો વાસ્તવિક સંબંધ જે માણસ ડિઝાઇન કરી શકતો નથી. જંગલ ઉગાડી શકાય, પણ "જંગલ બનતા" દાયકાઓ લાગે છે. જેમ પૈસા કમાવા સહેલા હોય છે, સંસ્કાર કમાવા અઘરા — એમ જ.

હવે ૨૦૦૧ માં શું થયું તે સાંભળો. વાજપેયી સરકાર સામે પ્રશ્ન હતો — જંગલો ઘટી રહ્યા છે, શું કરવું? બે રસ્તા હતા. એક: જે બચ્યું છે તેને બચાવો. બીજો: આંકડા બદલી નાખો.

સરકારે બીજો રસ્તો પસંદ કર્યો. કારણ કે ભારતમાં સમસ્યા ઉકેલવા કરતાં સમસ્યાની વ્યાખ્યા બદલવી હંમેશા સસ્તી પડે છે. જેમ વજન ઘટાડવાને બદલે ત્રાજવું બદલવું.

Forest Survey of India એ ચૂપચાપ વ્યાખ્યા બદલી નાખી. હવેથી જે જમીન પર ૧૦% વૃક્ષ-છત્ર (canopy cover) હોય અને એક હેક્ટરથી મોટી હોય — એ "જંગલ." એટલે કે તમારા ગામની આંબાવાડી, તામિલનાડુની નાળિયેરી, આસામની ચા-બગાન, અને દિલ્હીનો લોધી ગાર્ડન — બધા, કાગળ પર, જંગલ.

મારા સોસાયટીની પાછળ આઠ-દસ લીમડા ઉભા છે. કાલે હું પણ સરકારી ફોર્મ ભરીને કહીશ — "આ મારું ખાનગી જંગલ છે. કૃપા કરીને ફોરેસ્ટ ઓફિસરનો સ્ટેમ્પ આપો."

સરકાર કહેશે — "આ તો આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણ છે. FAO પણ ૧૦% જ માને છે." વાહ! પણ FAO સ્પષ્ટ કહે છે કે ફળોના બગીચા, ઓઇલ-પામ વાવેતર, ઓલિવના ઓર્ચાર્ડ — એ જંગલ નથી. વર્લ્ડ બેંક પણ એ જ કહે છે. ભારતે આંકડો ઉપાડી લીધો, પણ સાથેની શરત છોડી દીધી. જેમ લગ્નમાં દહેજ લેવો અને ફરજો ભૂલી જવી — એવી જ આર્ટ.

સરકાર બીજો બચાવ પણ કરશે — "આ વાત ક્યારેય છુપાવી નથી. દરેક રિપોર્ટમાં, સંસદમાં, બધે જ લખ્યું છે." બરાબર. ટેકનિકલી સાચું. પણ સાહેબ, ૪૦૦ પાનાના ટેકનિકલ રિપોર્ટના ૨૭૩મા પાના પર ફૂટનોટમાં લખવું એ "પારદર્શિતા" નથી — એ પારદર્શિતાનો અભિનય છે. જેમ સસરા સામે વહુ "ઘરમાં બધાનો અવાજ સંભળાય છે" એમ કહે — ટેકનિકલી સાચું, વ્યવહારિક રીતે જૂઠું.

હું પણ નહોતો જાણતો. તમે પણ નહોતા જાણતા. જે દેશના નાગરિકોના ફેફસાં, જમીન, અને બાળકોના ભવિષ્યનો સવાલ છે — એ નાગરિકોને કોઈએ ખૂલીને કહ્યું જ નહીં. કોન એ નથી કે નિષ્ણાતોથી છુપાવ્યું. કોન એ છે કે જેમના ભોગે આ થયું, એમને ક્યારેય સમજાવ્યું નહીં.

પછી દસ વર્ષ સુધી કોંગ્રેસ આવી. જયરામ રમેશ જેવા ગંભીર પ્રધાનો પણ આવ્યા. એમણે આંકડા જોયા. એ આંકડાનો અર્થ પણ સમજ્યા. પછી શું કર્યું? કંઈ નહીં. કારણ કે જૂઠ "સગવડભર્યું" હતું. આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર ભારત "હરિયાળું" દેખાતું હતું. અને રાજકારણમાં દેખાવ એ જ વાસ્તવિકતા છે. કોંગ્રેસે જૂઠ બનાવ્યું નહોતું, બસ વર્ષ-દર-વર્ષ એ જૂઠમાં આરામથી રહેતી રહી — જેમ ભાડાના ઘરમાં માણસ રહે અને ઘર પોતાનું હોવાનો દાવો પણ કરે.

૨૦૧૪ માં ભાજપ આવ્યો. સંપૂર્ણ બહુમતી સાથે. કોઈ ગઠબંધનની મજબૂરી નહીં. એમણે જૂઠ વારસામાં મેળવ્યું, અને એના પર ઈમારત ચણી. ૨૦૨૩ માં તો કાયદો જ બનાવી દીધો — Forest Conservation Amendment Act. "Deemed forests" — એટલે કે જે જંગલો સરકારી યાદીમાં ન હતા પણ વાસ્તવમાં હતા, જેમાં આદિવાસીઓ પેઢીઓથી રહેતા હતા — એ બધા કાનૂની રક્ષણથી બહાર.

જે લોકોએ સદીઓથી જંગલ સાચવ્યું હતું, એ જ લોકો હવે જોઈ રહ્યા છે — પોતાનું જંગલ, કાયદેસર રીતે, કપાઈ રહ્યું છે. અને આપણે? આપણે વોટ્સએપ પર "Save Trees" નું ફોરવર્ડ મોકલીને એસી ૧૮ ડિગ્રી પર કરી દઈએ છીએ. પછી ફરિયાદ — "આ ઉનાળો કેવો બગડ્યો છે!"

સાહેબ, ઉનાળો બગડ્યો નથી. આપણે બગાડ્યો છે. અને પછી થર્મોમીટરને દોષ આપીએ છીએ.

---

### 🌡️ Real but Weird Facts

- **ભારત "ગ્રીન કવર" વધ્યાનો દાવો કરે છે, પણ "ગાઢ જંગલ" (dense forest) સતત ઘટી રહ્યું છે** — એટલે કે કુલ "લીલોતરી" વધી છે કારણ કે વ્યાખ્યામાં બગીચા-વાવેતર ઉમેરાયા, જ્યારે અસલી જંગલ ઘસાતું જાય છે. આંકડા હસે છે, જમીન રડે છે.

- **દિલ્હીનો લોધી ગાર્ડન સત્તાવાર રીતે "જંગલ" ની વ્યાખ્યામાં બેસે છે** — એટલે જો કોઈ સવારે ત્યાં ચાલવા જાય, તો ટેકનિકલી એ "જંગલ-ભ્રમણ" પર ગયો કહેવાય. વાઘ-સિંહ ભલે ન મળે, મોર્નિંગ-વોકવાળા અંકલો જરૂર મળશે.

- **૨૦૨૧ ના State of Forest Report માં Northeast ભારતમાં ૧,૦૨૦ ચોરસ કિમી જંગલ ઘટ્યું** — પણ રાષ્ટ્રીય સ્તરે "જંગલ વધ્યું" બતાવાયું. કારણ? બીજે ક્યાંક નાળિયેરી અને નીલગીરી વાવી દીધા. જેમ એક છોકરો ગણિતમાં ફેલ થાય ને બીજો ડ્રોઇંગમાં પાસ — મમ્મી કહે "ઘરના સરેરાશ માર્ક તો સારા છે!"

---

**Writer: Parag Ratanpara**

*If you like it, please share it.*

#ForestCon #ClimatePolicy #IndiaHeatwave #PolicyDeception #જંગલનુંજૂઠ #કાગળિયુંજંગલ #ગરમીનીસચ્ચાઈ #પારગરતનપરા