વેચાણ માટે ભારત: સૂટકેસ, ઘઉં અને 'વિદેશી હાથ

**India for Sale: Suitcase, Wheat and the "Foreign Hand"**
**વેચાણ માટે ભારત: સૂટકેસ, ઘઉં અને 'વિદેશી હાથ'**

પરાગ રતનપરા

આપણા ઘરમાં કંઈક ખોટું થાય તો પહેલો સવાલ "શું થયું?" નથી હોતો. પહેલો સવાલ હોય છે, "કોની નજર લાગી?" દીકરો નાપાસ થાય તો પડોશણની નજર. ધંધો બેસી જાય તો ભાગીદારની મેલી વિદ્યા. આ જ રાષ્ટ્રીય સ્તરે થાય ત્યારે તેને મોટું નામ મળે છે: "વિદેશી હાથ." ફાઇલો ખોલવાની જરૂર નથી. તપાસની જરૂર નથી. બસ આંગળી સરહદની બહાર ચીંધી દો, અને દેશ શાંતિથી સૂઈ જાય.

સોવિયેત ગુપ્તચર સંસ્થા KGBના ભૂતપૂર્વ જનરલ ઓલેગ કાલુગિને પછીથી ખુલ્લેઆમ કહ્યું હતું કે તેમને ભારત એવું લાગતું જાણે "આખો દેશ વેચાણ માટે હોય." KGB અને CIA બંને સરકારમાં એટલા ઊંડે સુધી પહોંચી ગયા હતા કે બંનેએ ભારતીયોને સંવેદનશીલ માહિતી આપવાનું જ બંધ કરી દીધું. કેમ? કારણ કે બીજા દિવસે એ માહિતી સામેવાળા પાસે પહોંચી જ જવાની હતી. વિચારો, જાસૂસો પોતે આપણને "વાતોડિયા" ગણતા હતા. આ તો એવું થયું કે ગામની સૌથી મોટી કૂથલીખોર કાકી કહે કે, "આ ઘરમાં વાત ટકતી નથી."

હવે શરૂઆતમાં જ એક ચોખવટ, કારણ કે આ વિષય પર ચોખવટ વગર લખવું એ ગોસિપ છે, ઇતિહાસ નહીં. ભારત કોઈ બીજા દેશથી ચલાવાતું નહોતું. પૈસા આવ્યા, પણ પૈસા લેનારા ભારતીયો જ હતા. આમંત્રણ આપવું અને લખાણ લખવું એ બંને જુદી વાત છે. ભારતીયોએ પસંદ કર્યું, ભાવતાલ કર્યા, વિરોધ કર્યો અને ક્યારેક વેચાઈ પણ ગયા. વાર્તા "બિચારું ભારત" ની નથી. વાર્તા "ચાલાક પણ ખુલ્લા ખિસ્સાવાળા ભારત" ની છે.

1947 પછી આપણે કાગળ પર બિનજોડાણવાદી હતા. બિનજોડાણ એક ભાષણ હતું. ભૂગોળ એક હકીકત હતી. આ એવા મહેમાન જેવું છે જે કહે, "હું કોઈના પક્ષમાં નથી," અને પછી બંને પક્ષના લગ્નમાં જમી આવે, બંનેમાંથી ચાંલ્લો પણ લઈ આવે. 1962ના યુદ્ધ પછી નેહરુ સરકારે અમેરિકાના U-2 જાસૂસી વિમાનોને ઓડિશાના ચારબટિયાથી ઉડવા દીધા. જાહેરમાં "વિદેશી હાથ" પર ભાષણો, અને પાછલા બારણે એ જ હાથ સાથે હસ્તધૂનન.

અને હવે આવે છે આ આખી વાર્તાનો સૌથી કાળો મજાક. ઓક્ટોબર 1965માં CIA અને આપણા ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરોએ મળીને નંદાદેવી પર્વત પર પ્લુટોનિયમથી ચાલતું એક જાસૂસી યંત્ર ગોઠવવાનો પ્રયાસ કર્યો, જેથી ચીનના પરમાણુ પરીક્ષણો સાંભળી શકાય. બરફનું તોફાન આવ્યું, પર્વતારોહકો યંત્ર ત્યાં જ મૂકીને નીચે ઉતરી ગયા. 1966માં પાછા ગયા તો યંત્ર ગાયબ. આજ સુધી મળ્યું નથી. 1978માં વાત બહાર આવી ત્યારે વડાપ્રધાને લોકસભામાં કહ્યું, ચિંતાનું કારણ નથી. સમિતિ બની, અને 1979માં સમિતિએ કહ્યું કે ખતરો "નગણ્ય" છે.

આપણે ગંગામાં કોણે પ્લાસ્ટિકની થેલી નાખી તેના પર ટીવી ડિબેટ કરીએ છીએ. પણ ગંગાને પાણી આપતા બરફમાં ક્યાંક પ્લુટોનિયમનું પેક પડ્યું છે, એ વિશે દેશની સામૂહિક યાદશક્તિ લગભગ ખાલી છે. આસ્થા પવિત્ર છે, પણ પ્લુટોનિયમ પર આસ્થા કામ નથી કરતી. પ્રયોગશાળાનું વાક્ય "નગણ્ય" છે. પર્વતનું વાક્ય હજુ અધૂરું છે.

હવે સોવિયેત બાજુ. ભાગી ગયેલા KGB આર્કાઇવિસ્ટ વાસિલી મિત્રોખિને ગુપ્ત ફાઇલોની હાથે લખેલી નકલો બહાર કાઢી, જે પછી ઇતિહાસકાર ક્રિસ્ટોફર એન્ડ્રુ સાથે પુસ્તક રૂપે આવી. એમાં લખ્યું છે કે નોટોથી ભરેલી સૂટકેસો વડાપ્રધાનના નિવાસે પહોંચતી, પક્ષના ફંડ માટે. પરંતુ એ જ પુસ્તક સાવચેતીથી કહે છે કે એમાંથી અમુક પૈસા મોસ્કોથી આવતા અને ઇન્દિરા ગાંધીને કદાચ તેના સ્ત્રોતની ખબર નહોતી. અને આ ફાઇલો શું છે? KGB અધિકારીઓ ઉપર મોસ્કોને રિપોર્ટ મોકલતા. હવે તમે જ કહો, કયો કર્મચારી પોતાના એપ્રેઝલ રિપોર્ટમાં પોતાનું કામ ઓછું બતાવે? આપણી ઓફિસમાં જે માણસ એક ઇમેઇલ મોકલે છે, એ રિપોર્ટમાં "સ્ટ્રેટેજિક સ્ટેકહોલ્ડર એન્ગેજમેન્ટ" લખે છે. KGB અધિકારીઓ પણ માણસ જ હતા.

1969માં KGB વડા આન્દ્રોપોવે અમેરિકન દૂતાવાસ બહાર વીસ હજાર લોકોનું પ્રદર્શન કરાવવા પોલિટબ્યુરો પાસે મંજૂરી માગી. ખર્ચ? પાંચ હજાર રૂપિયા. અને સોવિયેત નેતા બ્રેઝનેવે ફાઇલ પર એક જ શબ્દ લખ્યો: "સંમત." એક મહાસત્તા, એક વિશ્વ યુદ્ધની ધમકી, અને બજેટ પાંચ હજાર રૂપિયા. આપણા ગામના સરપંચ પણ આનાથી વધુ ખર્ચ ફક્ત ફટાકડામાં કરે છે.

ફાઇલો મુજબ 1972માં KGBએ ભારતીય અખબારોમાં 3,789 લેખો "ગોઠવ્યા" હોવાનો દાવો કર્યો, અને 1975 સુધીમાં આંકડો 5,510 પર પહોંચ્યો. એ જમાનામાં WhatsApp યુનિવર્સિટી નહોતી, એટલે આ કામ શાહી અને કાગળથી થતું. આજે આપણે ફોરવર્ડ મેસેજ પર હસીએ છીએ, પણ "પ્લાન્ટેડ સ્ટોરી" નામનો ધંધો આપણા દાદાના જમાનાથી ચાલે છે. ફક્ત પ્રિન્ટર બદલાયું છે, પ્રિન્ટ નહીં.

1985ના એક ડિક્લાસિફાઇડ CIA આકલન મુજબ ઇન્દિરા ગાંધીની છેલ્લી સરકારના લગભગ ચાળીસ ટકા કોંગ્રેસ સાંસદોને કોઈક પ્રકારનું સોવિયેત રાજકીય ફંડ મળતું હતું. બીજી તરફ ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરોના નિવૃત્ત જોઇન્ટ ડિરેક્ટર એમ.કે. ધરે પોતાના સંસ્મરણમાં કહ્યું: ચાર કેન્દ્રીય મંત્રી અને બે ડઝનથી વધુ સાંસદ. બે ડઝન અને ચાળીસ ટકા વચ્ચેનો તફાવત જ અસલી વાર્તા છે. અને સૌથી રમૂજી વાત? બંનેમાંથી કોઈ પાસે નામોની યાદી નથી. આંકડા છે, ચહેરા નથી. જેમ આપણે કહીએ, "આખું ગામ જાણે છે," પણ પૂછો કે "કોણ?" તો બધા ચૂપ.

1975માં કટોકટી આવી ત્યારે વર્ષોથી સોવિયેત પૈસા લેતી CPIએ ઇન્દિરાને ટેકો આપ્યો, CPI(M)એ નહીં. પણ ફરી ચોખવટ: કટોકટી મોસ્કોએ નહોતી શોધી. ભારતીય રાજકારણે વિદેશી પાકીટનો ઉપયોગ કર્યો, વિદેશી પાકીટે ભારતીય રાજકારણ નહોતું ઘડ્યું.

હવે જો તમે વિચારતા હો કે આ ફક્ત રશિયાની વાર્તા છે, તો તમારો પણ એક પક્ષ છે, અને એ જ આ નિબંધનો મુદ્દો છે. 1973થી 1975 સુધી દિલ્હીમાં અમેરિકન રાજદૂત રહેલા ડેનિયલ મોયનિહાને પોતાના પુસ્તકમાં લખ્યું કે CIAએ બે વાર કોંગ્રેસને પૈસા આપ્યા હતા, કેરળ અને પશ્ચિમ બંગાળમાં ચૂંટાયેલી કમ્યુનિસ્ટ સરકારો સામે, અને એક વાર પૈસા સીધા ઇન્દિરા ગાંધીને પક્ષ પ્રમુખ તરીકે પહોંચ્યા. ઇન્દિરા ગાંધીએ આ વાત નકારી હતી. એટલે અહીં એક જ નેતા પર બંને મહાસત્તાના પૈસાના આરોપ છે. ભારતીય રાજકારણનું અસલી બિનજોડાણ આ જ હતું: કોઈનું પણ ખિસ્સું નકારવું નહીં.

પત્રકાર સેમોર હર્શે મોરારજી દેસાઈને CIAના પગારદાર માહિતીદાતા ગણાવ્યા. 93 વર્ષના મોરારજીભાઈએ આરોપ પાયાવિહોણો કહ્યો અને શિકાગોની કોર્ટમાં 10 કરોડ ડોલરનો દાવો માંડ્યો. 1989માં જ્યુરીએ હર્શને જવાબદાર ન ઠેરવ્યા. અને અહીં આપણો સમાજ પોતાની અસલી પ્રતિભા બતાવે છે. એક પક્ષ કહેશે, "જોયું? કેસ હારી ગયા, એટલે સાચું." બીજો પક્ષ કહેશે, "આરોપ લાગ્યો એ જ સાબિતી છે." બંને ખોટા. જ્યુરીનો ચુકાદો એ હતો કે લેખક જવાબદાર નથી, એ નહીં કે મોરારજીભાઈએ પૈસા લીધા. પણ આપણે ચુકાદો વાંચતા નથી, હેડલાઇન વાંચીએ છીએ. અને હેડલાઇન પરથી માણસ પર સિક્કો મારવો એ આપણી રાષ્ટ્રીય રમત છે, ક્રિકેટ પછી બીજા નંબરે.

સિક્કિમની અમેરિકન મૂળની રાણી હોપ કૂકને તો અખબારોએ કોઈ પુરાવા વગર જ CIA એજન્ટ જાહેર કરી દીધી, કારણ કે તે સિક્કિમની સ્વતંત્રતાની વાત કરતી હતી. કોઈ પેપર ટ્રેલ નહીં, કોઈ કેસ નહીં. ફક્ત "વિદેશી" હોવું પૂરતું હતું. આપણી સોસાયટીમાં નવો ભાડૂત આવે અને થોડો અલગ દેખાય, તો પહેલા અઠવાડિયામાં જ તેના વિશે ત્રણ વાર્તાઓ તૈયાર હોય. એ જ માનસિકતા, ફક્ત મોટા સ્ટેજ પર.

પણ સૌથી કડવું પ્રકરણ સૂટકેસનું નથી, ઘઉંનું છે. PL-480 હેઠળ અમેરિકાનો વધારાનો ઘઉં ભારત આવતો, લાલ ઘઉં. 1965 પછી રાષ્ટ્રપતિ જોન્સને લાંબા કરારો તોડીને ટુકડે ટુકડે ઘઉં આપવાનું શરૂ કર્યું. તેમના સલાહકારે લખ્યું કે આનાથી સમય મળશે અને ભારતને "ટૂંકી લગામે" રાખી શકાશે. જાણે ઘોડો હોય. રાષ્ટ્રપતિની "હા" અને મુંબઈ બંદરે જહાજ પહોંચવા વચ્ચે લગભગ નવ અઠવાડિયા. એટલે સપ્ટેમ્બરમાં મોડી સહી એટલે ડિસેમ્બરમાં ખાલી જેટી. બિહાર અને પૂર્વ ઉત્તર પ્રદેશના રેશનિંગ દુકાનો સુધી આ ગણિત પહોંચતું.

ડિસેમ્બર 1966માં ભારતે 20 લાખ ટન માગ્યા, અમેરિકાએ 9 લાખ ટન આપ્યા. એ જ દિવસે મોસ્કોએ 2 લાખ ટનની "ભેટ" જાહેર કરી, જે ભારતના એક અઠવાડિયા જેટલી જ હતી. એ ભેટ પેટ ભરવા કરતાં ભાષણ ભરવા વધુ કામ આવી. જેમ કોઈ સંબંધી લગ્નમાં સૌથી નાનો ચાંલ્લો આપે, પણ સ્ટેજ પર સૌથી મોટેથી આશીર્વાદ આપે.

1966માં જ રૂપિયાનું 36.5 ટકા અવમૂલ્યન થયું, બહારના દબાણ હેઠળ, અને વચન આપેલી મદદ મોડી અને પાતળી આવી. 1991ની વાર્તા આપણે એકલી કહીએ છીએ, પણ તેનો દાદો 1966માં જન્મી ચૂક્યો હતો. ફરક એટલો કે આ દબાણ ખુલ્લેઆમ હતું, ગુપ્ત નહીં. કોઈ જાસૂસની જરૂર નહોતી. જહાજનું સમયપત્રક જ પૂરતું હતું.

તો હવે સવાલ: આટલું બધું થયું, તો આપણે શું કર્યું? 2005માં મિત્રોખિન પુસ્તક આવ્યું ત્યારે અડવાણીએ સરકાર પાસે શ્વેતપત્રની માગણી કરી. કોંગ્રેસે રિપોર્ટને પાયાવિહોણો કહ્યો. કોઈ તપાસ ન થઈ. કોઈ ફાઇલ ન ખુલી. અને આ જ ભારતીય લોકશાહીની સૌથી સ્થિર પરંપરા છે: વિરોધમાં હો ત્યારે ફાઇલ ખોલવાની માગ કરો, સત્તામાં આવો ત્યારે ફાઇલ પર ધૂળ જામવા દો. ફાઇલ બંધ રહે એમાં બધાનું ભલું છે, કારણ કે ખુલ્લી ફાઇલ કોઈને પસંદગી કરવા નથી દેતી કે કોનું નામ નીકળશે.

અને એટલે "વિદેશી હાથ" આપણો સૌથી પ્રિય શબ્દ બની ગયો. કારણ કે એ હાથ હંમેશા ઓરડાની બહાર હોય છે. અસલી સવાલ એ નથી કે હાથ કોનો હતો. અસલી સવાલ એ છે કે ખિસ્સું કોનું હતું, અને એ ખુલ્લું કોણે રાખ્યું. એક ખુલ્લી, રોકડથી ચાલતી, પારદર્શિતા વગરની લોકશાહીએ વારંવાર એવા પૈસા લીધા જેના સ્ત્રોત અને હેતુ અસ્પષ્ટ હતા, અને પછી ફાઇલ ખોલવાને બદલે સરહદ તરફ આંગળી ચીંધવાની આદત પાળી. આ કોઈ કાવતરું નથી. આ સુવિધા છે.

આજે પણ ત્રણ વસ્તુ અધૂરી પડી છે. KGBનું પગારપત્રક, જે કોઈ સરકારે જાહેર નથી કર્યું. CIAનો ચાળીસ ટકાનો આંકડો, જેમાં એક પણ નામ નથી. અને નંદાદેવીના બરફમાં ક્યાંક પડેલું પ્લુટોનિયમ પેક. આ ત્રણ અધૂરી વસ્તુઓ કોઈ પણ પૂરી કરેલી દંતકથા કરતાં વધુ પ્રામાણિક છે.

જે દેશે કોઈની સાથે ઔપચારિક જોડાણ કરવાની ના પાડી, એ વ્યવહારમાં એક બજાર બની ગયો. રનવે ભાડે આપ્યો, પર્વત ઉધાર આપ્યો, અંધારામાં રોકડ લીધી, અને વર્ષમાં બે વાર મુંબઈ બંદરે ઊભા રહીને રાહ જોઈ કે વોશિંગ્ટનની "હા" જહાજ પહોંચે ત્યાં સુધી "હા" રહેશે કે નહીં.

અને આપણે? આપણે આજે પણ પૂછીએ છીએ, "કોની નજર લાગી?"

સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts):

• અમેરિકન દૂતાવાસ બહાર વીસ હજાર લોકોના પ્રદર્શનનો KGB પ્રસ્તાવ, ખર્ચ ફક્ત પાંચ હજાર રૂપિયા, અને સોવિયેત નેતા બ્રેઝનેવે ફાઇલ પર ફક્ત એક શબ્દ લખ્યો: "સંમત."
• 1965માં નંદાદેવી પર મૂકાયેલું પ્લુટોનિયમ સંચાલિત જાસૂસી યંત્ર ન્યુટ્રોન ડિટેક્ટર સાથેની શોધ પછી પણ આજ સુધી મળ્યું નથી, અને એ પર્વતનો બરફ ગંગાને પાણી આપે છે.
• KGB ફાઇલો મુજબ 1972ના એક જ વર્ષમાં ભારતીય અખબારોમાં 3,789 લેખો "ગોઠવાયા" હોવાનો દાવો કરાયો, જે બિન-સામ્યવાદી દુનિયાના કોઈ પણ દેશ કરતાં કદાચ વધુ હતા.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#IndiaForSale #ColdWarIndia #ForeignHand #HistoryUnfiltered #વિદેશીહાથ #ગુજરાતીનિબંધ #ઇતિહાસનુંસત્ય #વ્યંગ