મહાત્માની વિચિત્ર પ્રયોગશાળા: બાળપણના ડાઘ, દુનિયાનો દીવો

**Mahatma's Weird Laboratory**
**મહાત્માની વિચિત્ર પ્રયોગશાળા: બાળપણના ડાઘ, દુનિયાનો દીવો**

પરાગ રતનપરા

બે ઓક્ટોબર ગઈ. આપણે ગાંધીજીના ફોટાને હાર ચડાવ્યો, વોટ્સએપ પર "સત્ય અને અહિંસા"વાળું સુવિચાર ફોરવર્ડ કર્યું, અને સાંજે ડ્રાય ડે જાહેર થયો. ગુજરાતમાં તો આમ પણ ત્રણસો પાંસઠ દિવસ ડ્રાય ડે છે, એટલે ફરક ન પડ્યો. કાગળ પર.

આપણે ગાંધીજીને બે જ જગ્યાએ મળીએ છીએ: ચલણી નોટ પર અને ચાર રસ્તાના પૂતળામાં. નોટ પરના ગાંધીજી હસતા દેખાય છે. કદાચ એટલા માટે કે એમને ખબર છે કે સૌથી વધુ શ્રદ્ધાથી એમને ગડી વાળીને ખિસ્સામાં કોણ મૂકે છે: લાંચ આપનાર અને લાંચ લેનાર.

પણ અસલી ગાંધી? એ તો ભારે વિચિત્ર માણસ હતા. મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે મોટા માણસની દરેક વિચિત્ર આદત એ એની અંદર બેઠેલા બાળકે લખેલો પત્ર છે. આપણે બધા એ પત્રો કબાટમાં સંતાડી દઈએ છીએ. ગાંધીજીએ એ પત્રો જાહેરમાં વાંચ્યા, અને આત્મકથાનું નામ આપ્યું: "સત્યના પ્રયોગો". આપણી આત્મકથાનું નામ હોત: "લોકો શું કહેશે".

ચાલો, એ પ્રયોગશાળાના પાંચ વિચિત્ર પ્રયોગ જોઈએ.

૧. અંધારાથી ડરતો મોહન → "હે રામ" સુધીની યાત્રા

નાનો મોહન ભૂત, ચોર અને સાપથી એટલો ડરતો કે દીવો બુઝાય તો ઊંઘ ન આવે. એમણે પોતે લખ્યું છે કે પત્ની કસ્તૂરબા એમના કરતાં વધુ હિંમતવાળાં હતાં. ઘરની દાઈ રંભાએ ઉપાય આપ્યો: "ડર લાગે તો રામનામ લે." બાળકના મનમાં એ બીજ રોપાયું.

માનસિક કારણ: ડર જતો નથી, ડરને પકડવા માટે હાથો મળી જાય છે. એ જ ડરપોક છોકરો મોટો થઈને નોઆખલીનાં તોફાનોમાં ઉઘાડા પગે એકલો ફર્યો. અને છેલ્લો શબ્દ પણ એ જ, જે રંભાએ શીખવ્યો હતો.

આપણે પણ અંધારામાં હનુમાન ચાલીસા બોલીએ છીએ. પણ દિવસના અજવાળે બોસ, સાસુ, સમાજ અને સોસાયટીના સેક્રેટરીથી ડરીએ છીએ. ત્યાં રામનામ કામ નથી આવતું, ત્યાં "હા સાહેબ" કામ આવે છે.

૨. છાનુંમાનું માંસ અને માની બાધા → ઉપવાસનું રાજકીય શસ્ત્ર

કિશોર મોહનને મિત્ર શેખ મહેતાબે સમજાવ્યું કે અંગ્રેજો માંસ ખાય છે એટલે આટલા તાકાતવાળા છે. દેશ બચાવવા મોહને નદીકાંઠે છાનુંમાનું માંસ ખાધું, ઘરે આવીને માને જૂઠું બોલ્યો કે ભૂખ નથી. રાત્રે ઊંઘમાં લાગ્યું કે પેટમાં બકરું રડે છે.

સામે બાજુ માતા પૂતળીબાઈ. ચાતુર્માસમાં વ્રત રાખે કે સૂરજ દેખાય પછી જ જમવું. બાળકો આકાશમાં તાકી રહે, સૂરજ દેખાય એટલે દોડીને માને બોલાવે, મા બહાર આવે ત્યાં તો વાદળ આડું. મા હસીને કહે: "ભગવાનની ઈચ્છા નથી કે આજે હું જમું."

માનસિક કારણ: બાળકે જોયું કે ભૂખ્યા રહેવામાં શક્તિ છે, અને જૂઠું ખાવામાં અપરાધભાવ. એ જ બાળકે મોટા થઈને ભૂખને હથિયાર બનાવ્યું. આખું બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય એક દૂબળા માણસના ખાલી પેટ સામે ગભરાતું.

અને હવે ભારતીય સંસ્કૃતિનો અસલી નમૂનો: ગાંધીજીએ ગાય-ભેંસનું દૂધ નહીં પીવાની બાધા લીધી હતી. માંદગીમાં ડોક્ટરે દૂધ ફરજિયાત કર્યું, ત્યારે કસ્તૂરબાએ રસ્તો કાઢ્યો: "બાધા ગાય-ભેંસની હતી, બકરીની ક્યાં હતી?" ગાંધીજીએ બકરીનું દૂધ સ્વીકાર્યું, અને પાછળથી પ્રામાણિકપણે સ્વીકાર્યું કે આ બાધાના શબ્દો પાળ્યા, ભાવ નહીં. બાધામાં લૂપહોલ શોધવાની કળા આપણને વારસામાં મળી છે. ફરક એટલો કે ગાંધીજીએ એ લૂપહોલ પર શરમ અનુભવી, આપણે એના પર ગર્વ કરીએ છીએ.

૩. પિતાની છેલ્લી રાત → બ્રહ્મચર્યનું આજીવન વળગણ

તેર વર્ષે લગ્ન. સોળ વર્ષે પિતા મરણપથારીએ. મોહન રોજ રાત્રે પિતાના પગ દબાવે. એક રાત્રે કાકાએ કહ્યું "હું બેસું છું, તું જા." મોહન પત્ની પાસે ગયો. થોડી વારમાં બારણે ટકોરા પડ્યા: પિતા ગુજરી ગયા. આ ક્ષણને એમણે જીવનભરનું કલંક ગણી, અને પોતાની આત્મકથામાં નિર્દયતાથી લખી.

માનસિક કારણ: સોળ વર્ષના છોકરાના મનમાં ઈચ્છા અને મૃત્યુ એક જ ગાંઠમાં બંધાઈ ગયાં. પરિણામ? સાડત્રીસ વર્ષે બ્રહ્મચર્યનું વ્રત, અને જીવનના છેલ્લા વર્ષોમાં પોતાના સંયમની "પરીક્ષા" લેવાના એવા વિવાદાસ્પદ પ્રયોગો કે એમના નિકટના સાથીઓએ પણ વિરોધ કર્યો.

અને સમાજનો વ્યંગ જુઓ: જે સમાજે તેર વર્ષના બાળકનાં લગ્ન કરાવ્યાં, એ જ સમાજે સોળ વર્ષના છોકરાને "વાસના" માટે દોષી ઠરાવ્યો. આજે પણ આપણે સેક્સની વાત ઘરમાં નથી કરતા, છતાં વસ્તી એકસો ચાલીસ કરોડ. ચૂપ રહેવામાં આપણે ચેમ્પિયન છીએ, પરિણામમાં પણ.

૪. મૂંગો વકીલ → સોમવારનું મૌન

શાળા છૂટે કે મોહન દોડીને ઘરે, રખે કોઈ વાત કરવા ઊભો રાખે. લંડનમાં નાનકડી સભામાં ભાષણ આપવા ઊભા થયા તો જીભ ઝલાઈ ગઈ, બીજાએ ભાષણ વાંચ્યું. મુંબઈની કોર્ટમાં પહેલો કેસ: સાક્ષીને સવાલ પૂછવા ઊભા થયા, માથું ફરવા લાગ્યું, એક શબ્દ ન નીકળ્યો. અસીલને ફી પાછી આપીને ચાલ્યા ગયા.

માનસિક કારણ: જે નબળાઈ હતી એને એમણે પસંદગી બનાવી દીધી. જે માણસ બોલી ન શકતો, એ પછી કરોડો લોકોને શબ્દોથી હલાવી ગયો, અને છતાં દર સોમવારે મૌન પાળતો. એ કહેતા કે મૌનથી સત્યની નજીક જવાય છે.

આજે આપણે માઈક જોઈએ ને ભાષણ ચાલુ, ગ્રુપ જોઈએ ને ફોરવર્ડ ચાલુ. ગાંધીજી અઠવાડિયે એક દિવસ મૌન રાખતા. આપણે એક કલાક ફોન ઊંધો મૂકી શકતા નથી. અને પછી ફરિયાદ કરીએ કે "મારું કોઈ સાંભળતું નથી." સાહેબ, સાંભળે ક્યાંથી? બધા બોલે છે.

૫. ઉકાનો સ્પર્શ → સંડાસ સાફ કરતા મહાત્મા

ઘરમાં ઉકો નામનો માણસ સંડાસ સાફ કરવા આવતો. માતાનો નિયમ: ઉકાને અડકી જવાય તો નાહી લેવું. મોહન માનું કહ્યું કરતો, પણ મનમાં સવાલ ઊઠતો: "આ ક્યા શાસ્ત્રમાં લખ્યું છે?" એ સવાલ બાળકે ગળી લીધો, પણ પચાવ્યો નહીં.

માનસિક કારણ: બાળપણનો દબાવેલો સવાલ મોટપણે વળગણ બને છે. એ જ મોહન મોટો થઈને કોંગ્રેસના અધિવેશનમાં જાતે સંડાસ સાફ કરવા લાગ્યો. ડર્બનમાં કસ્તૂરબાએ દલિત કારકુનનું પાત્ર ઉપાડવામાં આનાકાની કરી તો ગાંધીજી એટલા ગુસ્સે થયા કે એમને ઘરની બહાર કાઢવા તૈયાર થઈ ગયા. અને આ શરમજનક ક્ષણ પણ એમણે પોતે જ આત્મકથામાં લખી.

આજે સ્વચ્છતા અભિયાનના લોગોમાં ગાંધીજીના ચશ્મા છે. આપણે ચશ્મા લીધા, દ્રષ્ટિ નહીં. સાવરણી સાથે ફોટો પાડીએ છીએ, અને ફોટો પડી જાય પછી સાવરણી કર્મચારીને પાછી આપી દઈએ છીએ. ઉકાને આજે પણ આપણે અલગ કપમાં ચા આપીએ છીએ, ફક્ત કપ હવે પ્લાસ્ટિકનો છે.

---

આખી વાતનો સાર એટલો જ: ગાંધીજી મહાન એટલે નહોતા કે એમનામાં ડર, લોભ, વાસના, શરમ કે ગુસ્સો નહોતાં. એ બધું ભરપૂર હતું. ફરક એ હતો કે એમણે પોતાના ઘાને પ્રયોગશાળામાં મૂક્યા, અને આપણે આપણા ઘાને ડ્રોઈંગરૂમમાં ફ્રેમ કરીને "સંસ્કાર" નામ આપ્યું.

આપણા દરેકની અંદર એક રંભા છે, એક શેખ મહેતાબ છે, એક ઉકો છે. ગાંધીજીએ એ બધાને નામ દઈને આત્મકથામાં લખ્યા. આપણે એમને નામ દઈએ તો સંબંધીઓ બોલવાનું બંધ કરી દે.

એટલે જ આપણે ગાંધીજીને પૂજીએ છીએ, વાંચતા નથી. વાંચીએ તો અરીસો દેખાય, અને અરીસામાં પૂતળું નહીં, આપણો ચહેરો દેખાય.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો**

- ગાંધીજીને નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર માટે પાંચ વખત નામાંકન મળ્યું, પણ ક્યારેય મળ્યો નહીં. વર્ષો પછી નોબેલ સમિતિએ પોતે જાહેરમાં આ ભૂલનો અફસોસ વ્યક્ત કર્યો.
- ગાંધીજી બંને હાથે લખી શકતા. જમણો હાથ થાકી જાય તો ડાબા હાથે પત્રો લખવાનું ચાલુ રાખતા.
- ૧૯૩૦માં અમેરિકાના ટાઈમ મેગેઝિને એમને "મેન ઓફ ધ યર" જાહેર કર્યા. જે માણસ પોતાના જ દેશમાં જેલમાં હતો, એ દુનિયાનો સૌથી ચર્ચિત માણસ હતો.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#MahatmaGandhi #Psychology #IndianSociety #SatyanaPrayogo
#ગાંધીજી #સત્યનાપ્રયોગો #વ્યંગલેખ #ગુજરાતીનિબંધ