૯૦-૯-૧નો નિયમ

ઇન્ટરનેટ પર લોકશાહી જેવું કશું નથી હોતું. આભાસ ભલે હોય, વાસ્તવિકતા સખત અસમાન છે. ૯૦-૯-૧નો નિયમ કહે છે કે કોઈપણ ડિજિટલ મંચ, ગ્રૂપ કે કોમ્યુનિટીમાં ૯૦ ટકા લોકો ફક્ત દર્શકો હોય છે. તેઓ બધું જુએ છે, વાંચે છે, પણ ક્યારેય કશું બોલતા નથી. ૯ ટકા સભ્યો ક્યારેક-ક્યારેક પ્રતિક્રિયા આપે છે—એક લાઈક કરશે કે એક-બે વાક્યની ટિપ્પણી કરશે. બાકી બચેલો માત્ર ૧ ટકા વર્ગ આખો તમાશો ચલાવે છે. તેઓ સામગ્રી બનાવે છે, ચર્ચાઓ છેડે છે અને અવાજ પેદા કરે છે.

આ નિયમ યુઝર એક્સપિરિયન્સના જાણીતા નિષ્ણાત જેકોબ નીલસને ૨૦૦૬માં ‘પાર્ટિસિપેશન ઇનઇક્વાલિટી’ તરીકે લોકપ્રિય બનાવ્યો હતો. વિચાર સીધો છે: મફતમાં ખુલ્લી મૂકેલી કોઈપણ જાહેર જગ્યામાં જનમેદની ક્યારેય સરખો હિસ્સો નથી આપતી. મોટાભાગના માણસો માત્ર ઉપભોક્તા હોય છે. વિકિપીડિયાથી લઈને સોશિયલ મીડિયા સુધી દરેક જગ્યાએ આ ગુણોત્તર દેખાય છે.

આ નિયમ સમજવો એટલા માટે જરૂરી છે કારણ કે આપણે ઓનલાઇન અવાજને સમગ્ર સમાજનો અવાજ માની બેસીએ છીએ. સ્ક્રીન પર દેખાતી ચર્ચા માત્ર એ ૧ ટકા ઉત્સાહી કે ધૂની લોકોનું માનસ હોય છે. બાકીના ૯૯ ટકા લોકોનું મૌન એ સંમતિ નથી, માત્ર એમનો સ્વભાવ છે. જો તમે કોઈ ઉત્પાદન બનાવતા હોવ કે અભિપ્રાય માપતા હોવ, તો મુઠ્ઠીભર લોકોના શોરબકોરથી ગેરમાર્ગે દોરવાઈ જવાની પૂરી શક્યતા છે.

ન્યૂ જર્સી કે લંડનમાં વસતા ગુજરાતીઓનું વોટ્સએપ ગ્રૂપ જોઈ લો. પાંચસો સભ્યો હશે, પણ સવારે સાત વાગ્યે સુવિચાર કે મંદિરના દર્શનનો ફોટો હંમેશા પેલા બે જ અંકલ મૂકશે. બીજા પિસ્તાલીસ જણા ‘જય શ્રી કૃષ્ણ’ કે હાથ જોડવાના ઈમોજી મોકલીને પોતાની ફરજ પૂરી કરશે. બાકીના સાડા ચારસો લોકો માત્ર શાંતિથી સ્ક્રોલ કરીને ફોન ખિસ્સામાં મૂકી દેશે. વાર્ષિક દિવાળી સ્નેહમિલનની વ્યવસ્થા પણ એ જ બે વ્યક્તિઓ નક્કી કરશે અને બાકીના માત્ર હાજરી આપશે.

સમાજ ડિજિટલ બન્યો પણ માણસની આળસ જૂની જ રહી. જેઓ અવાજ કરે છે તેઓ નિયમ નક્કી કરે છે, અને જેઓ ચૂપ રહે છે તેઓ ભોગવે છે.

ચૂપ રહેતી બહુમતી કરતાં અવાજ કરતો એક ટકો હંમેશાં ઇતિહાસ લખી જાય છે.