૯૦ ટકા ક્ષમતાની સમસ્યા

કોઈ પણ સિસ્ટમને તેની પૂરી તાકાતથી ચલાવવાનો લોભ બહુ ખતરનાક હોય છે. જો ફેક્ટરીના મશીન કે ઓફિસના કર્મચારીઓ ૯૦ ટકા ક્ષમતા પર સતત કામ કરતા રહે, તો આપણને લાગે કે કામ જોરદાર ચાલે છે. પણ વાસ્તવમાં આ વિનાશની તૈયારી છે. કતાર સિદ્ધાંત એટલે કે ક્યૂઇંગ થિયરી કહે છે કે સિસ્ટમનો ઉપયોગ જેમ ૮૫ કે ૯૦ ટકાને વટાવે છે, તેમ પ્રતીક્ષાનો સમય એટલે કે વેઇટિંગ ટાઇમ સીધો આકાશ તરફ ભાગે છે. હાઇવે પર ૯૦ ટકા વાહનો ભરાઈ જાય ત્યારે ઝડપ વધતી નથી, ભયાનક ટ્રાફિક જામ સર્જાય છે.

આ વિચાર મૂળ ગણિત અને કમ્પ્યુટર નેટવર્કના ટ્રાફિક મોડેલિંગમાંથી આવ્યો છે અને ટોમ ડીમાર્કો જેવા મેનેજમેન્ટ વિચારકોએ 'સ્લેક' પુસ્તક દ્વારા તેને લોકપ્રિય બનાવ્યો. એન્જિનિયરિંગમાં સ્પષ્ટ નિયમ છે: જો પ્રોસેસર કે સર્વર સતત ૯૦ ટકા વપરાશ પર ચાલશે, તો એક નાનકડી નવી વિનંતી આખી સિસ્ટમને ક્રેશ કરી દેશે. જ્યારે ક્ષમતામાં સહેજ પણ મોકળાશ ન હોય, ત્યારે નાની ભૂલ પણ સુનામી બની જાય છે.

આપણે માનીએ છીએ કે પૂરો સમય વ્યસ્ત રહેવું એ કાર્યક્ષમતા છે. ખોટી વાત છે. જ્યારે માણસો કે સંસાધનો સતત ખેંચાયેલા રહે છે, ત્યારે તેમની પાસે આકસ્મિક આંચકા સહન કરવાની કોઈ જગ્યા બચતી નથી. એક માણસ થોડો પણ માંદો પડે કે કામમાં જરાક અડચણ આવે, આખી કડી અટકી જાય છે. પછી બચેલો સમય આગ ઓલવવામાં અને ભૂલો સુધારવામાં જ વેડફાય છે.

ભારતીય ચૂંટણીઓ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ચૂંટણી જાહેર થાય એટલે તમામ સરકારી બાબુઓ, શિક્ષકો અને તંત્રને ૧૦૦ ટકા ચૂંટણી કામગીરીમાં જોતરી દેવામાં આવે છે. રાજકીય પક્ષો પણ પોતાના કાર્યકરોની છેલ્લી ક્ષમતા સુધી રેલીઓ અને પ્રચાર ખેંચે છે. પરિણામે, જિલ્લા કલેક્ટર કચેરી કે સામાન્ય નાગરિકના કામકાજ મહિનાઓ સુધી લકવાગ્રસ્ત થઈ જાય છે. સહેજ અણધારી અફવા કે કાયદો-વ્યવસ્થાની સમસ્યા આવે ત્યારે તંત્ર પાસે તેને સંભાળવાની વધારાની તાકાત હોતી જ નથી, કારણ કે દરેક સ્ક્રૂ પહેલેથી જ અંતિમ હદ સુધી કસાયેલો હોય છે.

જે રસ્તા પર ગાડીઓ વચ્ચે સહેજ પણ જગ્યા નથી હોતી, ત્યાં અકસ્માત નહીં તો ટ્રાફિક જામ નક્કી હોય છે.