૯૯ અર્થનો વિરોધાભાસ

કોઈ એક વાક્યના નવ્વાણું જુદા અર્થ નીકળી શકે ત્યારે તેનો વાસ્તવિક અર્થ શૂન્ય થઈ જાય છે. આ એક સામાન્ય બૌદ્ધિક ફસામણ છે. જ્યારે શબ્દો એટલા અસ્પષ્ટ, ગૂંચવણભર્યા કે સંદિગ્ધ હોય કે દરેક માણસ પોતાની સગવડ મુજબ તેનો અર્થ ઘટાવી શકે, ત્યારે સાચો સંદેશો મરી પરવારે છે. જેટલા વધુ અર્થ, તેટલો ઓછો ભરોસો. માણસ વિચારે છે કે લખાણમાં ઊંડાણ છે, પણ હકીકતમાં ત્યાં ફક્ત છેતરામણી હોય છે.

આ વિચાર કોણે પહેલી વાર શબ્દબદ્ધ કર્યો તે ચોક્કસ નોંધાયું નથી. પણ આધુનિક વાટાઘાટો અને સંચારશાસ્ત્રમાં આ મોડેલ બહુ જાણીતું છે. ભાષા સ્પષ્ટતા માટે બની છે, છટકબારીઓ શોધવા માટે નહીં. છતાં વકીલો, બ્રાન્ડિંગ ગુરુઓ અને અમલદારો જાણીજોઈને એવા દસ્તાવેજો ઘડે છે જેનો અર્થ પરિસ્થિતિ મુજબ ફેરવી શકાય. આ ભાષાકીય અરાજકતા છે. જ્યાં નિયમોમાં સો ગર્ભિત અર્થ છુપાયેલા હોય, ત્યાં શોષણની શક્યતા સો ટકા વધી જાય છે.

આ વિરોધાભાસ રોજિંદા જીવનમાં આપણને મોંઘો પડે છે. સામાન્ય માણસ સરળતા શોધે છે, પણ સિસ્ટમ તેને અસ્પષ્ટતાના જંગલમાં ધકેલે છે. ધારો કે તમે કોઈ ખાનગી બેંકમાં હોમ લોન લેવા જાઓ છો. એજન્ટ તમને મીઠું હસીને કહેશે કે વ્યાજદર ફ્લેક્સિબલ છે અને પ્રી-પેમેન્ટ પર કોઈ અનિવાર્ય ચાર્જ નથી. તમે ખુશ થઈને દસ્તાવેજ પર સહી કરી દો છો. કરારમાં બારીક અક્ષરોમાં લખેલી શરતોના નવ્વાણું અલગ અર્થ નીકળી શકે છે. જ્યારે તમે બે વર્ષ પછી લોન ચૂકવવા જાઓ ત્યારે બેંક મેનેજર એ જ વાક્યનો એવો અર્થ કાઢશે જેમાં તમારે મોટો દંડ ભરવો પડે. તમારી સમજ જુદી હતી, એમનું અર્થઘટન જુદું નીકળ્યું.

વીમા પોલિસીમાં પણ આ જ તમાશો ચાલે છે. કેશલેસ ક્લેમની જાહેરાતો જોઈને ગ્રાહક ખુશ થાય છે. હોસ્પિટલના બિસ્તર પર ખબર પડે છે કે પોલિસીમાં વપરાયેલા શબ્દ ક્રિટિકલ કેરનો અર્થ કંપનીના ચોપડે કઈંક જુદો જ હતો. તમે જે વાંચ્યું તે સત્ય નહોતું, માત્ર શક્યતા હતી. અસ્પષ્ટ ભાષા એ કાયદેસર લૂંટનું સૌથી સસ્તું હથિયાર છે.

જે લખાણ સમજવા માટે વકીલ રોકવો પડે, તે દસ્તાવેજ તમારી મદદ માટે નહીં પણ તમને બાંધવા માટે લખાયો હોય છે.