જવાબદેહી મોડેલ

કોઈ કામ બગડે ત્યારે આંગળી ચીંધવી એ માણસની જૂની ટેવ છે. મેનેજમેન્ટની ભાષામાં જેને 'એકાઉન્ટેબિલિટી મોડેલ' કહે છે, તે આ આંગળીને અરીસા તરફ વાળવાની કળા છે. જવાબદેહી એટલે માત્ર માથે જવાબદારી લઈ લેવી નહીં. એનો અર્થ છે પરિણામની સંપૂર્ણ માલિકી સ્વીકારવી. જ્યાં સુધી અપેક્ષાઓ સ્પષ્ટ ન હોય, માપદંડ નક્કી ન હોય અને પરિણામના સારા કે નરસા પ્રભાવની ખાતરી ન હોય, ત્યાં સુધી કોઈ મોડેલ કામ કરતું નથી. લોકો ઘણી વાર જવાબદારી વહેંચી દે છે, પણ જવાબદેહી વહેંચાતી નથી.

આ વિચાર કોઈ એક વિદ્વાનના મગજની પેદાશ નથી. આધુનિક લીડરશિપ અને ઓર્ગેનાઈઝેશનલ બિહેવિયરના સાહિત્યમાંથી આ માળખું ઘડાયું છે. તેનો મૂળ પાયો ચાર બાબતો પર ટકેલો છે: સ્પષ્ટ અપેક્ષા નક્કી કરવી, સત્તા સોંપવી, પ્રગતિ તપાસવી અને પરિણામનું પરિણામ ભોગવવું. મોટા ભાગના સંગઠનોમાં ફક્ત કામ સોંપાય છે, પણ પરિણામ ખરાબ આવે ત્યારે કોણ ભોગવશે તેની સ્પષ્ટતા હોતી નથી. જ્યાં પરિણામ ભોગવવાની તૈયારી નથી, ત્યાં પરિણામ ક્યારેય ઉત્તમ આવી શકતું નથી.

આ મોડેલ એટલા માટે મહત્ત્વનું છે કારણ કે તે બહાનાબાજીની સંસ્કૃતિને તોડી નાખે છે. જ્યારે દરેક માણસ જાણે છે કે ચોક્કસ ક્ષેત્રની સફળતા કે નિષ્ફળતા માત્ર ને માત્ર તેના નામે લખાશે, ત્યારે કામ કરવાની પદ્ધતિ બદલાઈ જાય છે. અસ્પષ્ટતા એ અસમર્થતાનું સૌથી મોટું કવચ છે. આ મોડેલ એ કવચને ઉતારી લે છે. તે કોઈને દંડ આપવા માટે નથી, પણ લોકોને તેમના વચનો પ્રત્યે સભાન રાખવા માટે છે.

આપણા મુંબઈના બોલિવૂડ ઉદ્યોગને જુઓ. જ્યારે સો કરોડના બજેટની કોઈ મોટી ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર ધબડકો થાય છે, ત્યારે દોષનો ટોપલો કોના માથે ફૂટે છે? દિગ્દર્શક કહેશે કે કલાકારોએ તારીખો ન આપી, કલાકાર કહેશે કે લેખકની વાર્તા નબળી હતી, અને પ્રોડ્યુસર દર્શકોની રુચિને દોષ દેશે. કોઈ એક વ્યક્તિ ઊભા થઈને નથી કહેતી કે આ પરાજય મારો છે. પરિણામે, એ જ ભૂલો ફરી ફરીને રિપીટ થાય છે. જો કોઈ પ્રોડક્શન હાઉસ સ્પષ્ટ જવાબદેહી મોડેલ રાખે—જ્યાં વાર્તાની નિષ્ફળતા કોની છે અને માર્કેટિંગનો ફ્લોપ શો કોનો છે તે નક્કી હોય—તો કરોડો રૂપિયાનો ધુમાડો થતો અટકી જાય.

જ્યાં નિષ્ફળતાનો કોઈ બાપ નથી હોતો, ત્યાં સફળતા પણ અનાથ જ જન્મે છે.