નિકટતાનું નાનું સાહસ

નિકટતા એટલે માત્ર શારીરિક સ્પર્શ કે બંધ બારણાં પાછળની વાતો નથી. આધુનિક મનોવિજ્ઞાનમાં એક વિચાર છે જેને 'એક્ટ ઓફ ઈન્ટિમસી' કહે છે. તેનો અર્થ બહુ સીધો છે: તમારો સામાજિક મુખવટો ઉતારીને બીજા માણસ સામે સાચા અર્થમાં ખુલ્લા પડવું. પોતાના અહંકારનો બચાવ કર્યા વિના સામેની વ્યક્તિને ધ્યાન આપવું, નબળાઈ સ્વીકારવી અથવા ફક્ત સાંભળવું. આ કોઈ રોમેન્ટિક કવિતા નથી. એક સભાન અને જોખમી માનવીય વ્યવહાર છે.

આ વિચાર કોઈ એક વિદ્વાને કાગળ પર નોંધીને શરૂ કર્યો નથી. પશ્ચિમના સંબંધ મનોવિજ્ઞાન અને આધુનિક સેલ્ફ-હેલ્પ સાહિત્યમાંથી આ સંકલ્પના ધીમે ધીમે ઊભરી આવી છે. માણસ જ્યારે પોતાનું રક્ષણાત્મક કવચ બાજુએ મૂકે છે ત્યારે જ સાચો સંબંધ શરૂ થાય છે. બાકી આખો દિવસ આપણે બધા પોતપોતાના હોદ્દા, ખાનદાની અને હોશિયારીનું નાટક કરતા હોઈએ છીએ. એ મહોરું ક્ષણભર માટે નીચે ઉતારવું એ સાહસ છે.

આ વાત સંબંધો ઉપરાંત કાર્યક્ષેત્રમાં પણ ભારે અસર કરે છે. આપણી મોટાભાગની ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓ વ્યવહારુ અને સુકી હોય છે. 'તમે મારું કામ કરો, હું તમારું કરીશ.' પણ જ્યાં સુધી બે પક્ષ વચ્ચે સાચી નિકટતા કે ખુલ્લાપણાની એકાદ ક્ષણ ન સર્જાય, ત્યાં સુધી વિશ્વાસ ક્યારેય પાંગરતો નથી. સામેવાળાને માત્ર કામનો સાધન ગણવાને બદલે એક જીવતોજાગતો માણસ માનવો, એ વ્યવહારનું સૌથી અઘરું પગથિયું છે.

કોઈ સરકારી કચેરીનો મામલતદાર કે ડેપ્યુટી કલેક્ટર ધારો. આખો દિવસ ટેબલ પાછળ બેસીને ફાઈલો પર લાલ પેનથી સહીઓ કરવાનો રુઆબ. અરજદારો હાથ જોડીને ઊભા રહે. પણ એક બપોરે કોઈ જૂનો અરજદાર ખેડૂત ગૂંચવાયેલી જમીનની ચિંતામાં ધ્રૂજતા હાથે કાગળ ધરે છે. અમલદાર અચાનક પોતાની સરકારી કડકાઈ બાજુએ મૂકીને ખુરશી પરથી ઊભો થાય છે. તેને પ્રેમથી પાણી પીવડાવે છે અને કહે છે, 'બેસો દાદા, નિયમ શું છે એ હું તમને શાંતિથી સમજાવું છું.' સત્તાની દીવાલ એક સેકન્ડ માટે તૂટી ગઈ. એ વહીવટી રોફની વચ્ચે થયેલી અસલી માનવીય નિકટતા હતી.

હોદ્દો અને સુરક્ષાનું કવચ જાળવવું સહેલું છે, માણસ થઈને મળવું એ જ સૌથી મોટું જોખમ છે.