નજીકની શક્યતાઓનો વ્યાપ

તમે એક બંધ ઓરડામાં ઊભા છો. એ ઓરડામાંથી બહાર નીકળવા માટે ચાર દરવાજા છે. તમે એક દરવાજો ખોલીને બીજા રૂમમાં જાઓ છો, એટલે ત્યાંથી બીજા ચાર નવા દરવાજા ખુલે છે. જે દરવાજા પહેલા દેખાતા નહોતા, તે હવે સામે આવી ગયા. આ જ સિદ્ધાંત છે 'એડજેસન્ટ પોસિબિલિટીઝ' એટલે કે નજીકની શક્યતાઓનો વ્યાપ. તમે વર્તમાનમાં જ્યાં ઊભા છો, ત્યાંથી સીધા દસમા પગથિયે કૂદકો મારી શકાતો નથી. વિકાસ હંમેશાં અડીને આવેલા આગલા દરવાજામાંથી જ થાય છે.

આ વિચાર મૂળ જીવવિજ્ઞાની સ્ટુઅર્ટ કૌફમેને ઉત્ક્રાંતિ સમજાવવા માટે આપ્યો હતો. પાછળથી સ્ટીવન જોહ્ન્સને તેમના પુસ્તકમાં આ મોડેલ સર્જનાત્મકતા અને સંશોધન માટે લોકપ્રિય બનાવ્યું. પૃથ્વી પર સીધા પક્ષીઓ નહોતા પેદા થયા. પહેલાં સરિસૃપોના શરીર પર ઠંડીથી બચવા માટે પીંછા જેવી રચના બની. પછી એ પીંછાનો ઉપયોગ હવામાં તરવા માટે થયો. ઈતિહાસ કે ટેક્નોલોજીમાં કોઈ પણ મોટો ચમત્કાર અચાનક શૂન્યાવકાશમાંથી પ્રગટ થતો નથી. વર્તમાનના પાયા પર જ ભવિષ્યનો એક નાનકડો નવો ઓરડો ચણાય છે.

આપણે કલ્પનાઓમાં અટવાયેલા રહીએ છીએ અને વાસ્તવિકતા ભૂલી જઈએ છીએ. લોકો માને છે કે સીધી એક મોટી છલાંગ મારીને દુનિયા બદલી શકાશે. હકીકત એ છે કે જે શક્યતા અત્યારે તમારા હાથવેંતમાં છે, તેને ખોલ્યા વિના આગળનો રસ્તો દેખાવાનો જ નથી. જે વ્યક્તિ પહેલું પગથિયું ચડવાની આળસ કરે છે, તેના માટે દસમા પગથિયાનું અસ્તિત્વ જ હોતું નથી.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં યુપીએસસીની તૈયારી કરતા હજારો ઉમેદવારોને જુઓ. છોકરો સીધો કલેક્ટર બનીને લાલબત્તીવાળી ગાડીમાં ફરવાના સપના જુએ છે. પાંચ વર્ષ સુધી રોજ બાર કલાક ચોપડા ઘસીને બેસી રહે છે. જો તે પોતાની 'નજીકની શક્યતાઓ' તપાસે, તો તેને સમજાય કે આ વાંચનથી તે સ્ટેટ પબ્લિક સર્વિસ કમિશન, જીપીએસસી કે પંચાયતની પરીક્ષા સરળતાથી પાસ કરી શકે છે. એક વાર સિસ્ટમમાં ઘૂસ્યા પછી આગલા દરવાજા આપોઆપ નજીક આવે છે. ક્લાસ ટુ કે સુપરવાઈઝર બનવું એ કલેક્ટર બનવાની નજીકની શક્યતા છે. સીધા શિખર પર પહોંચવાનો અહંકાર માણસને ખાઈમાં ધકેલી દે છે.

આકાશમાં સીધો મહેલ ચણાતો નથી; આગલો દરવાજો ખોલો, રસ્તો આપોઆપ પોતાનો આગળનો વળાંક બતાવશે.