સૌંદર્યલક્ષી ચમકારો

કોઈ અસ્પષ્ટ ચિત્ર કે ગૂંચવાયેલી આકૃતિ જુઓ. શરૂઆતમાં કશું સમજાતું નથી. માત્ર રેખાઓ અને ધબ્બા દેખાય છે. પણ અચાનક મગજમાં કડીઓ જોડાઈ જાય છે અને એક સ્પષ્ટ ચહેરો ઊપસી આવે છે. બસ, આ ક્ષણે અંદરથી એક તીવ્ર સંતોષ ઊભરાય છે. એ ક્ષણને 'એસ્થેટિક આહા' કહે છે. જ્યારે મગજ અંધાધૂંધીમાંથી અર્થ શોધી કાઢે છે, ત્યારે એ આપણને આનંદનું ઇનામ આપે છે. આપણને માત્ર સુંદર વસ્તુ નથી ગમતી, પણ જેને ઉકેલવામાં થોડી મહેનત પડી હોય તેવી સુંદરતા વધારે વહાલી લાગે છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનના સંશોધકો ક્લાઉડિયા મુથ અને ક્લોસ-ક્રિશ્ચિયન કાર્બને ૨૦૧૩ના તેમના સંશોધનપત્રમાં વ્યવસ્થિત રીતે રજૂ કર્યો હતો. ગેસ્ટાલ્ટ મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે માનવમગજ અધૂરી પેટર્નને પૂરી કરવા સતત મથે છે. જ્યારે કોઈ આર્ટવર્ક કે કલ્પના પહેલી નજરે ગૂંચવણ ઊભી કરે અને પછી ક્ષણાર્ધમાં એનું રહસ્ય ખૂલે, ત્યારે મગજમાં ડોપામાઇન છૂટે છે. આ માત્ર બૌદ્ધિક ઉકેલ નથી, એક પ્રકારનો સૌંદર્યલક્ષી રોમાંચ છે.

આ અસર કલાથી આગળ વધીને રોજિંદા જીવનમાં આપણી પસંદગીઓને નિયંત્રિત કરે છે. જે વાત બહુ સહેલી હોય તે કંટાળાજનક લાગે છે. જે વાત સાવ અગમ્ય હોય તે માથાનો દુખાવો બને છે. માણસ ત્યાં જ અટકે છે જ્યાં સહેજ પડકાર હોય અને પછી અચાનક ચમકારો થાય. બ્રાન્ડિંગ અને જાહેરાતો આ મનોવિજ્ઞાન પર ચાલે છે. અડધી કહેવાયેલી વાત હંમેશાં પૂરી કહેવાયેલી વાત કરતાં વધુ આકર્ષક લાગે છે.

આપણા વૉટ્સએપ અને સોશિયલ મીડિયા પર ફરતા મીમ્સ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. કોઈ ચતુર મીમ સીધેસીધું લખાણ નથી આપતું. એ એક બાજુ જૂની હિન્દી ફિલ્મનો સંવાદ મૂકે છે અને બીજી બાજુ ગઈકાલના રાજકીય ડ્રામાનો સંદર્ભ જોડે છે. જોનાર બે સેકન્ડ અટકે છે, વિચારના તાર જોડે છે અને અચાનક હસી પડે છે. પેલો 'આહા!' નો ચમકારો થયો એટલે એ તરત જ દસ ગ્રૂપમાં ફોરવર્ડ કરે છે. જે વાત મગજ પાસે ઉકેલાવી લીધી, એ વાત વાઇરલ બની ગઈ.

જે વાત મગજને સરળતાથી પીરસી દો તે કચરો બને છે; જેમાં મગજ જાતે અર્થ ખોળી કાઢે તે કલા બની જાય છે.