સૌંદર્યજન્ય રોમાંચ

કોઈ ઉત્કૃષ્ટ ગીત સાંભળતાં કે અદ્ભુત વાર્તાનો અંત જોતાં અચાનક પીઠ પરથી ઠંડી લહેર પસાર થઈ જાય છે. રૂંવાડાં ઊભાં થઈ જાય છે. શરીર ધ્રૂજી ઊઠે છે, પણ એ ડરની ધ્રૂજારી નથી. આ શુદ્ધ આનંદ અને વિસ્મયનો સંકેત છે. મનોવિજ્ઞાન અને ન્યુરોબાયોલોજી આ અનુભવને 'એસ્થેટિક ચિલ' અથવા ફ્રેન્ચમાં 'ફ્રીસોન' કહે છે. આ કોઈ રહસ્યમય આધ્યાત્મિક ચમત્કાર નથી. મગજમાં ડોપામાઇનનો અચાનક વિસ્ફોટ થાય છે અને નર્વસ સિસ્ટમ ચામડીના રૂંવાડાંને ક્ષણવાર માટે ખેંચી લે છે.

આ વિચાર સૌંદર્યશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાનના અભ્યાસોમાંથી બહાર આવ્યો છે. સંગીતકારો અને લેખકો સદીઓથી જાણતા હતા કે કળા જ્યારે માનવીય અપેક્ષાઓને અચાનક વળાંક આપે ત્યારે શરીરમાં કંપન પેદા થાય છે. વીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં વિજ્ઞાનીઓએ આ શારીરિક પ્રતિક્રિયાને પ્રયોગશાળામાં માપી. સાબિત થયું કે જ્યારે આપણું મગજ કોઈ અણધારી સુંદરતા કે ઘેરા સત્યનો સામનો કરે છે, ત્યારે તે સંરક્ષણ પદ્ધતિને ક્ષણિક જાગૃત કરીને આ રોમાંચ સર્જે છે.

આનું મહત્વ એ છે કે તે માણસ હોવાનો પુરાવો છે. રોબોટ ક્યારેય કવિતા વાંચીને રૂંવાડાં ઊભાં કરી શકતો નથી. આપણે જ્યારે અતિ-વ્યવહારુ બની જઈએ છીએ ત્યારે લાગણીઓ બોથોટ થઈ જાય છે. એસ્થેટિક ચિલ એ વાતનો સંકેત છે કે તમારી અંદર હજુ પણ વિસ્મય પામવાની ભૂખ જીવતી છે. જે માણસ આ ધ્રૂજારી અનુભવવાની ક્ષમતા ગુમાવી બેસે છે, તે જીવતો ખરો પણ અંદરથી પથ્થર બની ચૂક્યો હોય છે.

આપણા ઘરસંસારમાં આ ક્ષણ અણધારી રીતે પ્રગટે છે. ધારો કે સાસુ અને વહુ વચ્ચે વરસોથી રસોડાની સત્તા અને અબોલાનો કલેશ ચાલે છે. ઘરમાં તણાવનું રોજિંદું નાટક છે. અચાનક એક રાત્રે દીકરો માંદો પડે છે. વહુ આખી રાત જાગીને થાકીને લોથપોથ થઈ સોફા પર ઢળી પડે છે. સવારે વહુની આંખ ખૂલે ત્યારે જુએ છે કે કડક મિજાજવાળાં સાસુમાએ તેના માથે ધીમેથી ઓઢાડ્યું છે અને ચૂપચાપ તેના પગ દાબી રહ્યાં છે. કોઈ સંવાદ નહીં, કોઈ ઉપદેશ નહીં. એ ક્ષણે વહુની પીઠ પરથી જે અનપેક્ષિત કાંપ ઊતરી જાય છે, તે જ આ સૌંદર્યજન્ય રોમાંચ છે. વરસોની કડવાશ એક ક્ષણના સંબંધ-સૌંદર્ય સામે પીગળી જાય છે.

રૂંવાડાં ઊભાં થવા માટે વાઘ સામે આવવો જરૂરી નથી; ઘણી વાર માણસાઈનું એક સાચું દૃશ્ય પણ લોહી થંભાવી દે છે.