સામૂહિક પાલન વ્યવસ્થા

બાળક માત્ર પોતાના સગા મા-બાપના દમ પર મોટું થતું નથી. જીવવિજ્ઞાન અને માનવશાસ્ત્રમાં આ વ્યવસ્થાને 'એલોપેરેન્ટિંગ' કહે છે. સરળ ભાષામાં: પોતાના લોહીના સીધા સંતાન ન હોય તેવા જીવોને ઉછેરવામાં મદદ કરવી. દાદા-દાદી, કાકા-કાકી, પાડોશી કે મોટી બહેન—આ બધા સામૂહિક ઉછેરના સૈનિકો છે. ઉત્ક્રાંતિ કહે છે કે જો આખી ટોળકીએ સાથે મળીને બાળકની સંભાળ ન લીધી હોત, તો માનવજાત જંગલોમાં જ લુપ્ત થઈ ગઈ હોત.

આ વિચાર જીવવિજ્ઞાનમાંથી આવ્યો છે, જેને માનવશાસ્ત્રી સારાહ બ્લાફર હર્ડીએ પોતાના ૨૦૦૯ના પુસ્તક 'મધર્સ એન્ડ અધર્સ'માં ઊંડાણપૂર્વક સમજાવ્યો. પ્રાણીજગતની મોટાભાગની પ્રજાતિઓમાં મા એકલી જ લડે છે. પણ માણસ અલગ છે. આપણે સહકારી પ્રજનન કરનારી પ્રજાતિ છીએ. આપણું મગજ એટલા માટે મોટું થયું કારણ કે શિશુને સાચવવા માટે આખા કબીલાના હાથ તૈયાર હતા.

આ મોડેલ માત્ર ઘરો પૂરતું સીમિત નથી. સંસ્થાઓ, વ્યાપાર અને સંગઠનો પણ આ જ નિયામક પર ટકે છે. એક પ્રોજેક્ટ કે વિચાર કોઈ એક વ્યક્તિનો હોઈ શકે, પણ તેને મોટો કરવાનો બોજ આખું જૂથ ઉપાડે છે. જો તમે દરેક જવાબદારી માત્ર મૂળ માલિકના માથે જ નાખી રાખશો, તો સંસ્થા થાકીને તૂટી પડશે. ઉછેરની વહેંચણી થાય ત્યારે જ કોઈ પણ નવી પેઢી કે વિચાર ઝડપથી પાંગરે છે.

ભારતીય રાજકારણ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. કોઈ ચૂંટણીમાં માત્ર મુખ્ય ઉમેદવાર પોતાના જોરે જીતતો નથી. બૂથ લેવલનો સામાન્ય કાર્યકર્તા, વરિષ્ઠ માર્ગદર્શક મંડળ અને પડદા પાછળ ચા-પાણીની વ્યવસ્થા સંભાળતી આખી ફોજ એ બેઠકને સાચવે છે. તે ઉમેદવારનું લોહી નથી, તેના ઘરમાંથી કશું મળવાનું નથી. છતાં આખી સંગઠનાત્મક ટોળકી બાળકને ઉછેરતી હોય તેમ તે નેતાની રાજકીય કારકિર્દીને જીવાડે છે. જ્યારે આ સામૂહિક પાલન તૂટે છે, ત્યારે આખી પાર્ટી ગાયબ થઈ જાય છે.

સંતાન જન્મ આપવાથી બને છે, પણ સામ્રાજ્ય આખા કબીલાના ખભા પર ઊભું થાય છે.