એલોસ્ટેસિસનો સિદ્ધાંત

જૂની જીવવિજ્ઞાનની ચોપડીઓ કહેતી હતી કે આપણું શરીર 'હોમિયોસ્ટેસિસ' પર ચાલે છે. એટલે કે શરીર તાપમાન કે બ્લડ પ્રેશરને એક જ જડ આંકડા પર સ્થિર રાખવા મથે છે. આ જૂની માન્યતા હતી. ૧૯૮૮માં પીટર સ્ટર્લિંગ અને જોસેફ આયરે નવો ખ્યાલ આપ્યો: એલોસ્ટેસિસ. એનો સીધો અર્થ છે—બદલાવ દ્વારા સંતુલન જાળવવું. બહારની પરિસ્થિતિ બદલાય ત્યારે મગજ શરીરના નિયમો અગાઉથી બદલી નાખે છે. સામે વાઘ આવે ત્યારે બ્લડ પ્રેશર વધવું જ જોઈએ, નહીં તો તમે ભાગી ન શકો. તણાવ સામે ટકી રહેવા માટે શરીર જે નવી અસ્થાયી સિસ્ટમ ઊભી કરે છે, તે એલોસ્ટેસિસ છે.

આ વાત જીવવિજ્ઞાન પૂરતી સીમિત નથી, માણસના રોજિંદા અસ્તિત્વનો પાયો છે. સમસ્યા એ નથી કે તમારું શરીર અસાધારણ સંજોગોમાં ખેંચાય છે. ખરી મુશ્કેલી એ છે કે જ્યારે આ ખેંચાણ કાયમી બની જાય ત્યારે શરીર કિંમત ચૂકવે છે. વિજ્ઞાન તેને 'એલોસ્ટેટિક લોડ' કહે છે. ગાડીને સતત પાંચમા ગિયરમાં અને એક્સિલરેટર પૂરેપૂરું દબાવીને ચલાવો, તો એ થોડો વખત બહુ ઝડપથી દોડશે. પણ એન્જિન અંદરથી ઘસાતું જશે. માનવ શરીર પણ એવું જ છે. સતત અપેક્ષાઓ અને સતત દબાણમાં જીવતો માણસ અંદરથી ખવાતો જાય છે.

આ રોગ વિદેશ ગયેલા ગુજરાતીઓમાં સૌથી નગ્ન સ્વરૂપે દેખાય છે. ન્યૂ જર્સી કે લંડનમાં મોટેલ, ગ્રોસરી સ્ટોર કે સબવે ચલાવતો અમદાવાદી જુઓ. સવારે છ વાગ્યાથી રાતના અગિયાર વાગ્યા સુધી હાડમારી, ડોલર કમાવાની ભયાનક ભૂખ અને હોમ લોનના હપ્તા. તે માંદો પડતો નથી, કારણ કે એનું મગજ શરીરને કટોકટીના મોડમાં ખેંચી રાખે છે. તે માને છે કે પોતે લોખંડી છે. પાંચ વર્ષ સુધી બધું બરાબર ચાલે છે, અને અચાનક ચાલીસમે વર્ષે ડાયાબિટીસ, હાઈપરટેન્શન કે હાર્ટ એટેક ત્રાટકે છે. એ કોઈ અકસ્માત નથી. વર્ષો સુધી મગજે શરીરના ભાગોને લોન પર ચલાવ્યા હતા, હવે વ્યાજ ચૂકવવાનો વારો આવ્યો છે.

સ્થિતિ સામે અનુકૂલન સાધવું એ તાકાત છે, પણ અનુકૂલનને જ કાયમી જીવન બનાવી લેવું એ આત્મહત્યા છે. શરીર કટોકટી માટે બન્યું છે, કાયમી યુદ્ધ માટે નહીં. જ્યારે તમે રોજિંદા તણાવને જ સામાન્ય દિનચર્યા ગણી લો છો, ત્યારે શરીર બહારથી સામાન્ય દેખાવા છતાં અંદરથી દેવાળિયું થઈ ચૂક્યું હોય છે.

ઝંઝાવાત સામે વાંકા વળવું એ હુનર છે, પણ આખી જિંદગી વળેલા જ રહેશો તો કરોડરજ્જુ તૂટી જશે.