પૂર્વઅનુમાનિત શિક્ષણ

મોટા ભાગના માણસો અને સંસ્થાઓ ભૂલ થયા પછી જાગે છે. ઠોકર વાગે એટલે પથ્થર ઓળખાય. આને પ્રતિક્રિયાત્મક શિક્ષણ કહેવાય, જેમાં ભૂતકાળનો ડામ ભવિષ્યની દવા બને છે. પણ પૂર્વઅનુમાનિત શિક્ષણ આનાથી તદ્દન ઊલટું છે. આ એક એવી માનસિક ક્ષમતા છે જ્યાં તમે આવનારી આફત કે બદલાવની રાહ જોતા નથી. ઘટના બને તે પહેલાં જ મનમાં તેના ભવિષ્યના નકશા તૈયાર કરી લો છો. વાવાઝોડું ત્રાટકે તે પહેલાં દિશા બદલી નાખવી એ આ વિચારનો મૂળ અર્ક છે.

આ વિચાર કોઈ એક ચોક્કસ લેખકની અંગત જાગીર નથી. સાયબરનેટિક્સ, જ્ઞાનાત્મક વિજ્ઞાન અને કોર્પોરેટ રણનીતિના સાહિત્યમાં આ ખ્યાલ દાયકાઓથી ચર્ચાતો રહ્યો છે. ક્લબ ઓફ રોમના જૂના અહેવાલોમાં પણ આ પ્રકારના આગોતરા શિક્ષણની વાત થયેલી. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, માત્ર પાછલા અનુભવો પર નિર્ભર રહેવું પૂરતું નથી. દુનિયા એટલી ઝડપથી પલટાય છે કે જૂના પાઠ નવા પ્રશ્નપત્રમાં કામ આવતા નથી. જે સંસ્થા આવતીકાલની પરિસ્થિતિનું માનસિક મોડેલ અગાઉથી રચી શકતી નથી, તેનું અસ્તિત્વ જોખમાય છે.

આપણે રોજિંદા જીવનમાં આનાથી વિપરીત જીવીએ છીએ. આપણી માનસિકતા કૂવો ખોદવાની ત્યારે જ થાય છે જ્યારે આગ ઘરના ઉંબરે પહોંચી જાય. સોશિયલ મીડિયા અને વૉટ્સએપ યુનિવર્સિટીના જમાનામાં આ ખામી બરાબર છતી થાય છે. ટીવી સ્ક્રીન પર સાંજે શરૂ થતી બિનજરૂરી ચીસાચીસ કે મોબાઈલ પર ફરતી અફવાઓની જાળ જુઓ. સમજદાર નાગરિક એ વાત પહેલેથી જાણી લે છે કે કોઈ ચોક્કસ ચૂંટણી કે ઉત્સવ પહેલાં કેવા પ્રકારનું ભાવનાત્મક ઝેર પીરસવામાં આવશે. તે અગાઉથી પોતાની જાતને તે માહિતીના પ્રદૂષણથી અળગી કરી દે છે. જેઓ આ આગોતરું ગણિત સમજતા નથી, તેઓ દરેક નવી ઉશ્કેરણી પર બરાબર ભડકે છે અને પોતાનો કિંમતી સમય તેમજ લોહી બાળે છે.

ભવિષ્ય ક્યારેય અચાનક ત્રાટકતું નથી; તે હંમેશાં ધીમા સંકેતો મોકલે છે. શેરબજારનો દલાલ હોય, ગાંધીનગરની ઓફિસમાં બેઠેલો બાબુ હોય કે ઘર ચલાવતી ગૃહિણી હોય. જે ફક્ત ગઈકાલના આધારે નિર્ણયો લે છે, તે આવતીકાલનો શિકાર બને છે. તૈયાર રહેવું અને માત્ર પ્રતિક્રિયા આપવી—આ બે વચ્ચેનો તફાવત જ માણસની બૌદ્ધિક ઊંચાઈ નક્કી કરે છે.

ઠોકર ખાઈને શીખવું એ કુદરતનો નિયમ છે, પણ ઠોકર ખાધા વગર રસ્તો બદલી લેવો એ સાચી બુદ્ધિ છે.