Illusion and the Brain · મૂળ આવૃત્તિ · કુલ ૩૦૭ પ્રકરણ · ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ · પાનું ૬ / ૭
પાછળ વળીને જોવું સહેલું છે. પરિણામ આવી ગયા પછી ભૂતકાળનું વિશ્લેષણ કરવું એથીય વધુ આસાન છે. આ આખી રમતને ઇતિહાસકારો અને વિચારકો 'હિસ્ટોરીયન્સ ફેલેસી' કહે છે. અમેરિકન ઇતિહાસકાર ડેવિડ હેકેટ ફિશરે ૧૯૭૦ના પુસ્તકમાં આ ભૂલ ખુલ્લી પાડી હતી.
ઝડપ અને ચોકસાઈ વચ્ચે જૂની દુશ્મની છે. કાં તો કામ ઝડપથી પતે, કાં તો પૂરી કાળજીથી થાય. બંને એકસાથે સો ટકા શક્ય નથી. આ વાસ્તવિકતાને ડેનિશ સેફ્ટી સાયન્ટિસ્ટ એરિક હોલનાગેલે ૨૦૦૯ના પુસ્તકમાં એક નામ આપ્યું: એટો પ્રિન્સિપલ.
કોઈ માણસ પોતાની પ્રશંસા બહુ સસ્તી નથી વેચતો. એ આખો દિવસ ચહેરો ગંભીર રાખીને ફરે છે. એની નજરમાં સામાન્ય સારું કામ એટલે કંઈ ખાસ નહીં, માત્ર પોતાની ફરજ.
માણસ માત્ર રોટલો ચાવીને જીવી શકતો નથી. ભૂખ સંતોષાય પછી તેને કારણ જોઈએ છે. વિજ્ઞાન આપણને 'હોમો સેપિયન્સ' કહે છે, એટલે કે વિચારતો માનવ. પણ મનોવિજ્ઞાની સ્ટીવન જે. હાઈને એક નવો શબ્દ આપ્યો: 'હોમો સિગ્નિફિકાટિવા'.
બધા માણસો એક જ રીતે શીખતા નથી. કોઈને સીધા મેદાનમાં કૂદી પડવું ગમે છે, તો કોઈને ખૂણામાં બેસીને આખી સિસ્ટમ સમજવી હોય છે.
આ કોઈ અર્થશાસ્ત્રનો ગૂઢ સિદ્ધાંત કે મનોવિજ્ઞાનની અટપટી લેબમાંથી નીકળેલો શબ્દ નથી. આ શબ્દ કયા પુસ્તકમાંથી આવ્યો તે ચોક્કસ નથી. પણ આ એક સીધો વ્યવહારુ નિયમ છે.
પરિસ્થિતિ ગમે તેટલી ખરાબ હોય, તમે ઉતાવળ કરીને તેને વધુ બગાડી શકો છો. આ એક નિર્દય સત્ય છે. જ્યારે સંકટ ત્રાટકે છે, ત્યારે માણસનું મગજ અસહાય બનીને તરત કંઈક કરી નાખવા તરફ દોડે છે.
સામ્રાજ્ય બે રીતે બને. એક ઊંડું અને બીજું પહોળું. જ્યારે કોઈ રાજા કે વેપારી એક જ જગ્યાએ ઊંડા મૂળ નાખવાને બદલે ચારેય દિશામાં જમીન કબજે કરવા દોડે, ત્યારે હોરિઝોન્ટલ એમ્પાયર બને છે. આ કોઈ શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાનનો નિયમ નથી.
ઉપરથી આવતો બોજ બધાને દેખાય છે. માથા પર પડેલો પથ્થર કે બોસ તરફથી મળતો ઓર્ડર ઓળખવો સહેલો છે. પણ બાજુમાંથી આવતા ધક્કાનું શું? ભૌતિક વિજ્ઞાન અને એન્જિનિયરિંગમાં આ શબ્દ વપરાય છે.
સદીઓ સુધી દુનિયા ઊભી લાઈનમાં જીવતી હતી. ઉપર રાજા, વડીલ કે ધર્મગુરુ બેઠા હોય અને નીચે સામાન્ય માણસ હુકમ સાંભળે. સત્તા હંમેશાં ઉપરથી નીચે વહેતી. આ ઊભો સમાજ હતો.
માણસ પીડાથી ભાગે છે અને સુખ પાછળ દોડે છે. આ કુદરતનો સાદો નિયમ છે. તો પછી લોકો સ્વેચ્છાએ ડરવા માટે ટિકિટ કેમ ખરીદે છે?
ગુસ્સો ગરમ હોય છે, પણ દાવપેચ ઠંડા દિમાગે જ રમાય છે. આ વિચાર બહુ જૂનો છે. આ ચોક્કસ શબ્દપ્રયોગ કયા પુસ્તકમાંથી આવ્યો કે કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ ચોક્કસ નોંધ મળતી નથી.
ક્રિકેટમાં એક બેટ્સમેન સતત ત્રણ બોલમાં ત્રણ ચોગ્ગા મારે એટલે કોમેન્ટેટર તરત બોલે છે કે એનો હાથ ગરમ છે. હવે ચોથો પણ ચોગ્ગો જ આવશે. આ માનસિકતાને મનોવિજ્ઞાનમાં હોટ હેન્ડ કહે છે.
કલ્પના કરો કે આવતીકાલે સવારે તમારી ખુરશી પર કોઈ નવો માણસ આવીને બેસી જાય છે. તે તમારા કરતાં બમણો હોશિયાર છે, ઊર્જાવાન છે અને તેના મનમાં કોઈ જૂની પૂર્વગ્રહભરી વફાદારી નથી. તે આવતાની સાથે જ પહેલું કયું કામ કરશે? કઈ ફાઈલ કચરાટોપલીમાં ફેંકશે?
બજારમાં જ્યારે કોઈ એક વિષયની હવા ચાલે છે, ત્યારે બુદ્ધિશાળી લોકો પણ પોતાની વિવેકબુદ્ધિ ગિરવે મૂકી દે છે. જેને અંગ્રેજીમાં 'હોટ સ્ટફ બાયસ' કહે છે, તેનો સાદો અર્થ એટલો જ કે જે મુદ્દો અત્યારે ચર્ચામાં છે, તેના પક્ષમાં આવતા પુરાવા આંખો મીંચીને…
તમે કોઈને પૂછો છો: ‘કેમ છો?’ સામેથી વળતો ઘા આવે છે: ‘મજામાં, તમે કેમ છો?’ તમે કહો છો: ‘બસ, આનંદ.’ આ સંવાદ નથી, માનસિક લકવો છે. આને અંગ્રેજીમાં ‘હાઉ આર યુ લૂપ’ કહે છે.
અમેરિકન અબજોપતિ હાવર્ડ હ્યુઝ પાસે અઢળક સંપત્તિ અને સત્તા હતી. અંતે તે હોટેલના એક અંધારા ઓરડામાં એકલો કેદ થઈ ગયો. લાંબા નખ, જીવાણુઓનો ખોફ અને વાસ્તવિકતાથી પૂરો છેડો ફાટી ગયેલો માણસ.
ગર્વ બે પ્રકારના હોય છે. એક સાચો સંતોષ, જે સખત મહેનત પછી મળે છે. બીજો ઝેરી અહંકાર, જે માણસને અંદરથી ફૂલાવી દે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ બીજા પ્રકારને 'હ્યુબ્રિસ્ટિક પ્રાઇડ' કહે છે.
કોઈ પણ નવી યાત્રા શરૂ થાય ત્યારે માણસ ભયભીત હોય છે. પહેલો ગ્રાહક, પહેલો પગાર, પહેલી વાર બનાવેલી ચા કે પહેલો સાચો નિર્ણય. મોટા થયા પછી આપણે આ બધાને ભૂલી જઈએ છીએ. આપણે સીધા કરોડોના ટર્નઓવર કે લાખોના ફોલોઅર્સ ગણવા બેસી જઈએ છીએ. આ ભૂલ છે.
મૃત્યુ પછી શરીરનું શું કરવું? માણસજાતે બે જ રસ્તા શોધ્યા: અગ્નિસંસ્કાર અથવા દફનવિધિ. એકમાં લાકડું કે ગેસ બળે છે, ધુમાડો હવામાં ભળે છે. બીજામાં જમીન રોકાય છે, લાકડાની પેટીઓ સડે છે. હ્યુમન કમ્પોસ્ટિંગ ત્રીજો વિકલ્પ છે.
ટેકનોલોજી રોજ વધુ સ્માર્ટ બની રહી છે. ફોન, એલગોરિધમ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સતત અપગ્રેડ થાય છે. તેની સામે માણસ પોતે ડાઉનગ્રેડ થઈ રહ્યો છે. આપણું ધ્યાન, આપણી ધીરજ, આપણી યાદશક્તિ અને આપણી વિચારવાની ક્ષમતા બધું જ ઘટી રહ્યું છે.
કોઈ પણ સાધન, સિસ્ટમ કે યોજના માણસ માટે બને છે, માણસ સાધન માટે નથી બનતો. મોટા ભાગના એન્જિનિયરો અને અમલદારો આ સાદી વાત ભૂલી જાય છે.
મુઠ્ઠીભર લોકો કરોડો પર રાજ કેવી રીતે કરે છે? બંદૂકના જોરે? ના. શારીરિક તાકાત હંમેશા બહુમતી પાસે જ હોય છે. દસ હજાર લોકો ધારે તો દસ શાસકોને એક ક્ષણમાં કચડી શકે. છતાં એવું થતું નથી. લોકો ચૂપચાપ આદેશ માને છે, લાઈનમાં ઊભા રહે છે અને કર ભરે છે.
અહંકાર માણસને મૂરખ બનાવે છે, પણ અહંકારનો દેખાડો માણસને નુકસાન પહોંચાડે છે. મોટા હોદ્દા પર બેઠેલા માણસોમાં એક વિચિત્ર રોગ હોય છે: બધું જ જાણવાનો દાવો કરવો.
કોઈ વસ્તુમાં નવું ઉમેરવું સહેલું છે. અસલ કળા કશુંક બાદ કરવામાં છે. આ વિચાર વ્યવસાય અને જીવનશૈલીના વર્તુળોમાં જાણીતા શેફ ડેનિયલ હમના નામ પરથી 'હમ્સ એપ્રોચ' તરીકે ઓળખાય છે.
બૌદ્ધ અને પૌરાણિક માન્યતાઓમાં એક વિચિત્ર જીવનું વર્ણન આવે છે: પ્રેત. તેનું પેટ પર્વત જેવડું વિશાળ હોય છે, પણ ગળું સોયના કાણા જેવું સાંકડું. તેને સતત અસહ્ય ભૂખ અને તરસ લાગે છે. તે આખો દરિયો પીવા જાય તોપણ ગળામાંથી એક ટીપું માંડ ઊતરે.
ગ્રીક ભાષાનો આ શબ્દ સદીઓ જૂનો છે. હાયપોમ્નેમાટા એટલે વ્યક્તિગત નોંધપોથી. આ કોઈ રોજનીશી કે ડાયરી નથી જ્યાં દિવસભરની રામાયણ કે લાગણીઓ ઠાલવવાની હોય.
જીવનમાં કામ ઓછું હોય છે, દેકારો વધારે હોય છે. સવાર પડે અને ફોનની ઘંટડીઓ, ઈમેઈલના નોટિફિકેશન, રસ્તા પરનો ટ્રાફિક અને માથા પર તોળાતી અફરાતફરી શરૂ થઈ જાય. મગજ આખો દિવસ દોડતું રહે છે, પણ દિવસના અંતે સરવાળો શૂન્ય નીકળે.
અંધારી રાતે જંગલમાં સૂકા પાંદડા ખખડે ત્યારે આપણું મગજ તરત વિચારે છે કે વાઘ આવ્યો. પવનથી પાંદડું હલ્યું હશે એવો વિચાર મોડો આવે છે. જો પવન હોય અને તમે વાઘ માનીને ભાગી જાઓ, તો જીવ બચી જાય.
અઢી વર્ષનું બાળક અંગ્રેજી છાપું સરસ રીતે વાંચી બતાવે ત્યારે માબાપની છાતી ગજગજ ફૂલે છે. સોસાયટીમાં પેંડા વહેંચાય છે કે અમારો દીકરો જીનિયસ પાક્યો છે. પણ કડવી વાસ્તવિકતા જુદી હોય છે. આ સ્થિતિને મનોવિજ્ઞાનમાં હાઈપરલેક્સિયા કહે છે.
કલ્પના કરો કે એક એવી વિરાટ વાસ્તવિકતા તમારી સામે છે, જેને તમે એક જ નજરે જોઈ શકતા નથી. તમે તેના એકાદ ખૂણાને સ્પર્શી શકો છો, પણ આખો પિંડ ક્યારેય તમારી મુઠ્ઠીમાં આવતો નથી. આ વિચારને તત્વચિંતક ટિમોથી મોર્ટને ‘હાઈપરઓબ્જેક્ટ’ નામ આપ્યું.
વિસ્મૃતિ કુદરતનું વરદાન છે. માણસ ભૂલી શકે છે એટલે જ જીવી શકે છે. પણ કેટલાક લોકો માટે આ વરદાન અસ્તિત્વમાં જ નથી હોતું. આ સ્થિતિને હાઇપરથાઇમેસિયા કહે છે.
મેડિકલ વિજ્ઞાનમાં એક ટેકનિક છે. દર્દીને ભારે એનેસ્થેસિયા આપીને સાવ બેભાન નથી કરવાનો, પણ હિપ્નોસિસ અને હળવી દવાથી એવો શાંત રાખવાનો કે સર્જરીનું દર્દ ન વર્તાય. શરીર પર કાપો મુકાઈ રહ્યો હોય છતાં દર્દી હળવા સ્મિત સાથે સ્થિર સૂઈ રહે.
કેટલાક માણસો થાકતા જ નથી. દિવસના અઢાર કલાક કામ કરે, રાત્રે ચાર કલાક ઊંઘે અને સવારે ફરી એક નવા વિચાર સાથે મેદાનમાં કૂદી પડે. આ માત્ર ઉત્સાહ નથી, માનસિક સ્થિતિ છે જેને મનોવિજ્ઞાનમાં 'હાઇપોમેનિયા' કહેવાય છે.
ટાઇટેનિક જહાજ સપાટી પર તરતા બરફના ટુકડા સાથે અથડાયું નહોતું. એ પાણીની નીચે છુપાયેલા વિશાળ પહાડ સાથે અથડાયું હતું. સફર શાંત હતી, સંગીત વાગતું હતું અને અચાનક એક પળમાં બધું પલટાઈ ગયું.
સમુદ્રમાં તરતો હિમશિલાનો પર્વત માત્ર દસ ટકા દેખાય છે. બાકીનો નેવું ટકા હિસ્સો પાણીની નીચે છુપાયેલો હોય છે. આ માત્ર ભૂગોળ નથી, માનવજીવનનું સૌથી સચોટ સત્ય છે. આપણે દુનિયામાં જે ઘટનાઓ જોઈએ છીએ તે માત્ર સપાટી પર તરતો બરફનો ટુકડો છે.
નવા વિચારો શોધવા બેસો ત્યારે શરૂઆત સહેલી લાગે છે. પહેલો વિચાર તરત આવે. બીજો પણ આવી જાય. ત્રીજો પણ લગભગ તૈયાર જ હોય. પણ ચોથા કે પાંચમા વિચાર પછી અચાનક દિવાલ આવી જાય છે. મગજ સૂકા કૂવા જેવું થઈ જાય. અંદરથી અવાજ આવે કે બસ, હવે કશું નથી બચ્યું.
કંપનીઓને એક એવો માણસ જોઈએ છે જે ક્યારેય થાકે નહીં અને ક્યારેય ફરિયાદ પણ ન કરે. સવારે નવ વાગ્યે દાંત કાઢતો ઓફિસમાં પ્રવેશે, રાત્રે આઠ વાગ્યે લેપટોપ બંધ કરતી વખતે પણ એના ચહેરા પર એવો જ કૃત્રિમ સંતોષ છવાયેલો રહેવો જોઈએ.
આંકડા ક્યારેય આંસુ નથી લાવી શકતા. કોઈ અખબારમાં છપાય કે દુષ્કાળમાં પચાસ હજાર લોકો ભૂખે મરી ગયા, તો માણસ ચાની ચૂસકી લેતાં પાનું પલટાવી નાખશે.
કોઈ માણસ પોતાની જાતને પૂછ્યા વગર જ નક્કી કરી લે કે પોતે કોણ છે, ત્યારે આ અકસ્માત સર્જાય છે. તમે દુનિયા જોઈ નથી. બીજા કોઈ વિકલ્પો તપાસ્યા નથી. કોઈ અસમંજસ કે મંથનમાંથી પસાર થયા નથી. છતાં તમે એક લેબલ સ્વીકારી લીધું.
માણસ સત્ય શોધવા માટે મગજ નથી વાપરતો. એ પોતાની ઓળખ બચાવવા માટે તર્ક ઘડે છે. જ્યારે કોઈ નવો પુરાવો તમારી જ્ઞાતિ, ધર્મ, કુટુંબ કે રાજકીય જૂથની માન્યતા સામે સવાલ ઉઠાવે, ત્યારે તમારું મગજ એ પુરાવાને સમજવાને બદલે તેને ફગાવી દેવાનું કાવતરું રચે…
વિચાર શરીરમાં ગતિ પેદા કરે છે, ભલે તમારું એના પર કોઈ સભાન નિયંત્રણ ન હોય. મગજમાં ચાલતી કલ્પના સ્નાયુઓને આદેશ આપી દે છે અને શરીર આપમેળે હલનચલન કરવા માંડે છે. આ કોઈ જાદુ નથી. વિજ્ઞાન આને આઇડિયોમોટર અસર કહે છે.
કોઈપણ વસ્તુ બનવા પાછળ ખરેખર કેટલો ખર્ચ થાય છે અને બજારમાં એના માટે તમારી પાસેથી કેટલા પડાવી લેવામાં આવે છે? આ બે આંકડા વચ્ચેના ગુણોત્તરને 'ઇડિયટ ઇન્ડેક્સ' કહેવાય.
માણસ બોલે છે કારણ કે એની પાસે કહેવા જેવું કંઈક છે, અથવા એ બોલે છે કારણ કે એ ચૂપ રહી શકતો નથી. આ બંને વચ્ચે જમીન-આસમાનનો તફાવત છે.
એન્જિનિયરિંગમાં આ એક સાદો યાંત્રિક નિયમ છે. મલ્ટી-સિલિન્ડર એન્જિનમાં બધા સિલિન્ડર એકસાથે ભડકો નથી કરતા. દરેક સિલિન્ડર વચ્ચે ચોક્કસ સમય અને ખૂણાનું અંતર રાખવું પડે છે. એને ટેકનિકલ ભાષામાં ઇગ્નીશન ઇન્ટરવલ કહે છે.
પોતાના વિશે વાત કરતી વખતે 'હું' ન વાપરવું અને પોતાનું નામ લઈને ત્રીજા પુરુષમાં બોલવું, એનું નામ ઇલિઇઝમ. સાંભળવામાં આ વિચિત્ર કે અહંકારી લાગે. રોમન બાદશાહ જુલિયસ સીઝર પોતાના યુદ્ધો વિશે લખતી વખતે પોતાને સીઝર તરીકે જ સંબોધતો.
દુનિયામાં બે જાતના માણસો હોય છે. એક તે જે ઓરડામાં પ્રવેશે ત્યારે આસપાસના લોકોને નાના, તુચ્છ અને અદૃશ્ય બનાવી દે છે. ડેવિડ બ્રુક્સ આવા લોકોને ‘ડિમિનિશર’ કહે છે.
કશુંક વારંવાર જોવાથી કે વાંચવાથી એવું લાગે છે કે આપણે એમાં પારંગત થઈ ગયા. આ મનની સસ્તી છેતરામણી છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ‘ઇલ્યુઝન ઓફ માસ્ટરી’ કહે છે. કોઈ કુશળ કારીગરને લાકડું છોલતો જોઈને તમને લાગે કે કામ સાવ સહેલું છે.
દરેક પેઢીને લાગે છે કે દુનિયા હવે ખાડામાં જઈ રહી છે. વડીલો કહેશે કે આજના જુવાનિયાઓમાં સંસ્કાર નથી રહ્યા, કોઈ માન આપતું નથી અને સમાજમાંથી ઈમાનદારી ખતમ થઈ ગઈ છે. આ કોઈ સત્ય નથી, મગજનો એક ગંદો પક્ષપાત છે.
જ્યારે કોઈ વાર્તા એકદમ સુસંગત લાગે, ત્યારે મગજ તેને આપોઆપ સાચી માની લે છે. વિગતો એકબીજામાં બરાબર ગોઠવાઈ જાય એટલે આપણને લાગે છે કે આપણી આગાહી અચૂક છે.