આ વિષયમાં 2331 લેખ · પાનું ૧૮ / ૪૭
જીવનમાં મોટો દાવ મારનારા લોકો ગણતરી વગર ચાલતા નથી. તેઓ નસીબના ભરોસે બેસતા નથી. સફળતા કોઈ જાદુ નથી, એક પદ્ધતિ છે. આ ખ્યાલ ચોક્કસ નિયમોના આધારે પરિણામ મેળવવાની વાત કરે છે.
કોઈ માણસ જીદ પકડીને બેઠો હોય ત્યારે દલીલબાજી સૌથી નકામું હથિયાર છે. તમે સાચા હશો તો પણ તે સામે ચાલીને હાર નહીં સ્વીકારે. માણસનો અહંકાર તથ્ય કરતાં મોટો હોય છે.
શરીર માટે જિમ હોય છે. વજન ઊંચકવાથી સ્નાયુ બને છે. પણ જ્યારે આખો અંદરનો પિંડ થાકી જાય, મન સાવ તળિયે બેસી જાય, ત્યારે શું ઊંચકવાનું? આ શબ્દ કોઈ માન્ય પુસ્તક કે પ્રયોગશાળામાંથી સીધો આવ્યો નથી.
બ્રહ્માંડનું અંતિમ સત્ય ભૌતિકશાસ્ત્રમાં થર્મોડાયનેમિક્સ કહે છે: બધું ધીમે ધીમે ઠંડું પડીને વિખેરાઈ જશે. તેને વિજ્ઞાનીઓ 'હીટ ડેથ' કહે છે. પણ સામાજિક કે આર્થિક ચર્ચાઓમાં આ શબ્દ સાવ જુદા સંદર્ભે વપરાય છે.
માણસને લાગે છે કે અમુક વસ્તુ મળી જશે એટલે જિંદગી ધન્ય થઈ જશે. નવો ફ્લેટ, મોટો પગાર, મોંઘી ગાડી કે મનગમતો સાથી. પણ એ મળ્યા પછી શું થાય છે? થોડા દિવસ મગજમાં ફટાકડા ફૂટે છે, ઉત્સાહ ઉભરાય છે અને પછી બધું સામાન્ય થઈ જાય છે.
સુખ અને દુઃખનો સરવાળો ગણિતના નિયમો પ્રમાણે નથી ચાલતો. મગજ એક હિસાબી અરીસો છે, જેમાં આંકડા વળાંક લઈને દેખાય છે. 'હેડોનિક એડિ' વાસ્તવમાં વર્તણૂક અર્થશાસ્ત્રના 'હેડોનિક એડિટિંગ' વિચાર તરફ દોરી જાય છે.
જમીન પર ઊભેલા માણસને માત્ર સામેની દીવાલ દેખાય છે. આકાશમાં ઊડતા પ્લેનને આખું શહેર દેખાય છે, પણ રસ્તા પરનો ખાડો નથી દેખાતો. હેલિકોપ્ટર બંને કરી શકે. એ ઊંચે જઈને સમગ્ર નકશો જોઈ શકે અને પળવારમાં નીચે આવીને જમીન પરની ધૂળ પણ તપાસી શકે.
જે સાધન તમારું રક્ષણ કરવા માટે બન્યું છે, તેને હથિયાર ન બનાવો. આ સાદો વિચાર છે. અમેરિકન ફૂટબોલમાં માથાના બચાવ માટે હેલ્મેટ ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું હતું. પણ ખેલાડીઓએ શું કર્યું?
નમ્રતા કોઈ કાયમી ચારિત્ર્ય નથી. એ સંબંધ અને ક્ષણ પર નિર્ભર પરિસ્થિતિ છે. મેનેજમેન્ટ વિચારક એડગર શાઇને પોતાની પુસ્તક ‘હમ્બલ ઇન્ક્વાયરી’માં નમ્રતાના ત્રણ પ્રકાર દર્શાવ્યા છે. પહેલી, વડીલો કે ગુરુઓ પ્રત્યે દેખાતી પરંપરાગત નમ્રતા.
બધું જ મારે એકલાએ સાબિત કરવાનું છે. સમાજમાં મારી કિંમત માત્ર મારી સિદ્ધિઓ, મારા બેંક બેલેન્સ અને મારા પદ પરથી નક્કી થશે. આ માનસિકતાનું નામ છે હિરોઈક ઈન્ડિવિઝ્યુઅલિઝમ.
કોઈ માણસ કે ગ્રાહક તમારી સાથે સંબંધ રાખશે કે નહીં, તે જાણવા માટે લાંબા ગણિતની જરૂર નથી હોતી. માત્ર એક સાદો સવાલ પૂરતો છે: એણે છેલ્લે તમારી સાથે ક્યારે વ્યવહાર કર્યો હતો? જો લાંબા સમયથી સન્નાટો હોય, તો માની લો કે સંબંધ પૂરો થઈ ગયો છે.
કોઈ વસ્તુ શું કરી શકે છે તે હંમેશાં નજર સામે હોતું નથી. મનોવિજ્ઞાન અને ડિઝાઇનની ભાષામાં આને 'હિડન એફોર્ડન્સ' કહે છે. વિલિયમ ગાવરે ૧૯૯૧ના એક સંશોધનપત્રમાં આ શબ્દ આપ્યો હતો. જેમ્સ ગિબ્સનના વિચારને એમણે આગળ વધાર્યો.
કોઈ પણ મીટિંગમાં જે બોલાય છે તે ક્યારેય આખી વાર્તા હોતી નથી. લોકો દલીલ બજેટ પર કરે છે, પણ દુખાવો સત્તા છીનવાઈ જવાનો હોય છે. ટેબલ પર જે કાગળો ખુલ્લા પડ્યા છે તે જાહેર એજન્ડા છે. અસલ રમત ટેબલની નીચે ચાલે છે.
કેટલાક લોકો માત્ર કામ નથી કરતા, આખી વ્યવસ્થાનો ભાર એકલા ખભા પર ઉઠાવી લે છે. આ કોઈ જાદુ નથી, માનસિક ક્ષમતાનો મામલો છે. મેનેજમેન્ટ અને નેતૃત્વની ભાષામાં આ વર્ગને 'હાઈ કેપેસિટી પીપલ' કહેવાય છે.
તમે પ્રવેશ માટેનો દરવાજો કેટલો ઊંચો રાખો છો તેના પરથી નક્કી થાય છે કે અંદર કોણ આવશે. અર્થશાસ્ત્રમાં જ્યારે લઘુતમ વેતન બહુ ઊંચું નક્કી કરી દેવાય, ત્યારે કંપનીઓ બિનઅનુભવી કે સામાન્ય યુવાનોને નોકરી આપવાનું બંધ કરી દે છે.
કોર્પોરેટ જગતમાં ભારેખમ શબ્દો ફેંકવાનો જૂનો રિવાજ છે. ‘હાઈ પરફોર્મન્સ ડોક્ટ્રિન’ આવો જ એક શબ્દપ્રયોગ છે. આ કોઈ એક ચોક્કસ પુસ્તક કે દાર્શનિકમાંથી ઊતરી આવેલો વિચાર નથી. કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિએ આ શબ્દ ક્યારે ઘડ્યો તેની કોઈ નોંધ નથી.
શબ્દો કરતાં ઈશારા મોટા હોય છે. બોલાયેલા વાક્ય કરતાં એ વાક્ય કયા માહોલમાં બોલાયું તે વધારે વજનદાર બને છે. આ જ ઉચ્ચ સંદર્ભ સંચાર એટલે કે હાઈ-કોન્ટેક્ષ્ટ કમ્યુનિકેશનનો પાયો છે.
મૂળ વિચાર શોધવો એક વાત છે અને પાંચ અલગ ક્ષેત્રોના વિચારો જોડીને સામ્રાજ્ય ઊભું કરવું બીજી વાત છે. દુનિયા નિષ્ણાતોથી ભરેલી છે, જેઓ પોતાના સાંકડા વિષયમાં જીવન વિતાવી દે છે.
કોન્ફરન્સ રૂમમાં આઠ સ્માર્ટ એન્જિનિયરો અને ડેટા એનાલિસ્ટ્સ બેઠા હોય. સ્ક્રીન પર ચાર્ટ અને ગ્રાહકોના સર્વેનું તારણ ચમકતું હોય. બધા એક વાત પર સંમત થાય કે નવી એપ્લિકેશનનું બટન વાદળી રંગનું હોવું જોઈએ, કારણ કે ડેટા એવું સાબિત કરે છે.
ભીડથી અલગ દેખાવાની ઘેલછા ઘણી વાર તમને ફરી ભીડનો જ હિસ્સો બનાવી દે છે. આ વિરોધાભાસનું નામ છે હિપસ્ટર અસર. ગણિતશાસ્ત્રી જોનાથન તુબુલે ૨૦૧૪માં આ બાબત પર એક રસપ્રદ સંશોધનપત્ર લખ્યું હતું.
પાછળ વળીને જોવું સહેલું છે. પરિણામ આવી ગયા પછી ભૂતકાળનું વિશ્લેષણ કરવું એથીય વધુ આસાન છે. આ આખી રમતને ઇતિહાસકારો અને વિચારકો 'હિસ્ટોરીયન્સ ફેલેસી' કહે છે. અમેરિકન ઇતિહાસકાર ડેવિડ હેકેટ ફિશરે ૧૯૭૦ના પુસ્તકમાં આ ભૂલ ખુલ્લી પાડી હતી.
ઝડપ અને ચોકસાઈ વચ્ચે જૂની દુશ્મની છે. કાં તો કામ ઝડપથી પતે, કાં તો પૂરી કાળજીથી થાય. બંને એકસાથે સો ટકા શક્ય નથી. આ વાસ્તવિકતાને ડેનિશ સેફ્ટી સાયન્ટિસ્ટ એરિક હોલનાગેલે ૨૦૦૯ના પુસ્તકમાં એક નામ આપ્યું: એટો પ્રિન્સિપલ.
કોઈ માણસ પોતાની પ્રશંસા બહુ સસ્તી નથી વેચતો. એ આખો દિવસ ચહેરો ગંભીર રાખીને ફરે છે. એની નજરમાં સામાન્ય સારું કામ એટલે કંઈ ખાસ નહીં, માત્ર પોતાની ફરજ.
માણસ માત્ર રોટલો ચાવીને જીવી શકતો નથી. ભૂખ સંતોષાય પછી તેને કારણ જોઈએ છે. વિજ્ઞાન આપણને 'હોમો સેપિયન્સ' કહે છે, એટલે કે વિચારતો માનવ. પણ મનોવિજ્ઞાની સ્ટીવન જે. હાઈને એક નવો શબ્દ આપ્યો: 'હોમો સિગ્નિફિકાટિવા'.
બધા માણસો એક જ રીતે શીખતા નથી. કોઈને સીધા મેદાનમાં કૂદી પડવું ગમે છે, તો કોઈને ખૂણામાં બેસીને આખી સિસ્ટમ સમજવી હોય છે.
આ કોઈ અર્થશાસ્ત્રનો ગૂઢ સિદ્ધાંત કે મનોવિજ્ઞાનની અટપટી લેબમાંથી નીકળેલો શબ્દ નથી. આ શબ્દ કયા પુસ્તકમાંથી આવ્યો તે ચોક્કસ નથી. પણ આ એક સીધો વ્યવહારુ નિયમ છે.
પરિસ્થિતિ ગમે તેટલી ખરાબ હોય, તમે ઉતાવળ કરીને તેને વધુ બગાડી શકો છો. આ એક નિર્દય સત્ય છે. જ્યારે સંકટ ત્રાટકે છે, ત્યારે માણસનું મગજ અસહાય બનીને તરત કંઈક કરી નાખવા તરફ દોડે છે.
સામ્રાજ્ય બે રીતે બને. એક ઊંડું અને બીજું પહોળું. જ્યારે કોઈ રાજા કે વેપારી એક જ જગ્યાએ ઊંડા મૂળ નાખવાને બદલે ચારેય દિશામાં જમીન કબજે કરવા દોડે, ત્યારે હોરિઝોન્ટલ એમ્પાયર બને છે. આ કોઈ શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાનનો નિયમ નથી.
ઉપરથી આવતો બોજ બધાને દેખાય છે. માથા પર પડેલો પથ્થર કે બોસ તરફથી મળતો ઓર્ડર ઓળખવો સહેલો છે. પણ બાજુમાંથી આવતા ધક્કાનું શું? ભૌતિક વિજ્ઞાન અને એન્જિનિયરિંગમાં આ શબ્દ વપરાય છે.
સદીઓ સુધી દુનિયા ઊભી લાઈનમાં જીવતી હતી. ઉપર રાજા, વડીલ કે ધર્મગુરુ બેઠા હોય અને નીચે સામાન્ય માણસ હુકમ સાંભળે. સત્તા હંમેશાં ઉપરથી નીચે વહેતી. આ ઊભો સમાજ હતો.
માણસ પીડાથી ભાગે છે અને સુખ પાછળ દોડે છે. આ કુદરતનો સાદો નિયમ છે. તો પછી લોકો સ્વેચ્છાએ ડરવા માટે ટિકિટ કેમ ખરીદે છે?
ગુસ્સો ગરમ હોય છે, પણ દાવપેચ ઠંડા દિમાગે જ રમાય છે. આ વિચાર બહુ જૂનો છે. આ ચોક્કસ શબ્દપ્રયોગ કયા પુસ્તકમાંથી આવ્યો કે કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ ચોક્કસ નોંધ મળતી નથી.
ક્રિકેટમાં એક બેટ્સમેન સતત ત્રણ બોલમાં ત્રણ ચોગ્ગા મારે એટલે કોમેન્ટેટર તરત બોલે છે કે એનો હાથ ગરમ છે. હવે ચોથો પણ ચોગ્ગો જ આવશે. આ માનસિકતાને મનોવિજ્ઞાનમાં હોટ હેન્ડ કહે છે.
કલ્પના કરો કે આવતીકાલે સવારે તમારી ખુરશી પર કોઈ નવો માણસ આવીને બેસી જાય છે. તે તમારા કરતાં બમણો હોશિયાર છે, ઊર્જાવાન છે અને તેના મનમાં કોઈ જૂની પૂર્વગ્રહભરી વફાદારી નથી. તે આવતાની સાથે જ પહેલું કયું કામ કરશે? કઈ ફાઈલ કચરાટોપલીમાં ફેંકશે?
બજારમાં જ્યારે કોઈ એક વિષયની હવા ચાલે છે, ત્યારે બુદ્ધિશાળી લોકો પણ પોતાની વિવેકબુદ્ધિ ગિરવે મૂકી દે છે. જેને અંગ્રેજીમાં 'હોટ સ્ટફ બાયસ' કહે છે, તેનો સાદો અર્થ એટલો જ કે જે મુદ્દો અત્યારે ચર્ચામાં છે, તેના પક્ષમાં આવતા પુરાવા આંખો મીંચીને…
તમે કોઈને પૂછો છો: ‘કેમ છો?’ સામેથી વળતો ઘા આવે છે: ‘મજામાં, તમે કેમ છો?’ તમે કહો છો: ‘બસ, આનંદ.’ આ સંવાદ નથી, માનસિક લકવો છે. આને અંગ્રેજીમાં ‘હાઉ આર યુ લૂપ’ કહે છે.
અમેરિકન અબજોપતિ હાવર્ડ હ્યુઝ પાસે અઢળક સંપત્તિ અને સત્તા હતી. અંતે તે હોટેલના એક અંધારા ઓરડામાં એકલો કેદ થઈ ગયો. લાંબા નખ, જીવાણુઓનો ખોફ અને વાસ્તવિકતાથી પૂરો છેડો ફાટી ગયેલો માણસ.
ગર્વ બે પ્રકારના હોય છે. એક સાચો સંતોષ, જે સખત મહેનત પછી મળે છે. બીજો ઝેરી અહંકાર, જે માણસને અંદરથી ફૂલાવી દે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ બીજા પ્રકારને 'હ્યુબ્રિસ્ટિક પ્રાઇડ' કહે છે.
કોઈ પણ નવી યાત્રા શરૂ થાય ત્યારે માણસ ભયભીત હોય છે. પહેલો ગ્રાહક, પહેલો પગાર, પહેલી વાર બનાવેલી ચા કે પહેલો સાચો નિર્ણય. મોટા થયા પછી આપણે આ બધાને ભૂલી જઈએ છીએ. આપણે સીધા કરોડોના ટર્નઓવર કે લાખોના ફોલોઅર્સ ગણવા બેસી જઈએ છીએ. આ ભૂલ છે.
મૃત્યુ પછી શરીરનું શું કરવું? માણસજાતે બે જ રસ્તા શોધ્યા: અગ્નિસંસ્કાર અથવા દફનવિધિ. એકમાં લાકડું કે ગેસ બળે છે, ધુમાડો હવામાં ભળે છે. બીજામાં જમીન રોકાય છે, લાકડાની પેટીઓ સડે છે. હ્યુમન કમ્પોસ્ટિંગ ત્રીજો વિકલ્પ છે.
ટેકનોલોજી રોજ વધુ સ્માર્ટ બની રહી છે. ફોન, એલગોરિધમ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સતત અપગ્રેડ થાય છે. તેની સામે માણસ પોતે ડાઉનગ્રેડ થઈ રહ્યો છે. આપણું ધ્યાન, આપણી ધીરજ, આપણી યાદશક્તિ અને આપણી વિચારવાની ક્ષમતા બધું જ ઘટી રહ્યું છે.
કોઈ પણ સાધન, સિસ્ટમ કે યોજના માણસ માટે બને છે, માણસ સાધન માટે નથી બનતો. મોટા ભાગના એન્જિનિયરો અને અમલદારો આ સાદી વાત ભૂલી જાય છે.
મુઠ્ઠીભર લોકો કરોડો પર રાજ કેવી રીતે કરે છે? બંદૂકના જોરે? ના. શારીરિક તાકાત હંમેશા બહુમતી પાસે જ હોય છે. દસ હજાર લોકો ધારે તો દસ શાસકોને એક ક્ષણમાં કચડી શકે. છતાં એવું થતું નથી. લોકો ચૂપચાપ આદેશ માને છે, લાઈનમાં ઊભા રહે છે અને કર ભરે છે.
અહંકાર માણસને મૂરખ બનાવે છે, પણ અહંકારનો દેખાડો માણસને નુકસાન પહોંચાડે છે. મોટા હોદ્દા પર બેઠેલા માણસોમાં એક વિચિત્ર રોગ હોય છે: બધું જ જાણવાનો દાવો કરવો.
કોઈ વસ્તુમાં નવું ઉમેરવું સહેલું છે. અસલ કળા કશુંક બાદ કરવામાં છે. આ વિચાર વ્યવસાય અને જીવનશૈલીના વર્તુળોમાં જાણીતા શેફ ડેનિયલ હમના નામ પરથી 'હમ્સ એપ્રોચ' તરીકે ઓળખાય છે.
બૌદ્ધ અને પૌરાણિક માન્યતાઓમાં એક વિચિત્ર જીવનું વર્ણન આવે છે: પ્રેત. તેનું પેટ પર્વત જેવડું વિશાળ હોય છે, પણ ગળું સોયના કાણા જેવું સાંકડું. તેને સતત અસહ્ય ભૂખ અને તરસ લાગે છે. તે આખો દરિયો પીવા જાય તોપણ ગળામાંથી એક ટીપું માંડ ઊતરે.
ગ્રીક ભાષાનો આ શબ્દ સદીઓ જૂનો છે. હાયપોમ્નેમાટા એટલે વ્યક્તિગત નોંધપોથી. આ કોઈ રોજનીશી કે ડાયરી નથી જ્યાં દિવસભરની રામાયણ કે લાગણીઓ ઠાલવવાની હોય.
જીવનમાં કામ ઓછું હોય છે, દેકારો વધારે હોય છે. સવાર પડે અને ફોનની ઘંટડીઓ, ઈમેઈલના નોટિફિકેશન, રસ્તા પરનો ટ્રાફિક અને માથા પર તોળાતી અફરાતફરી શરૂ થઈ જાય. મગજ આખો દિવસ દોડતું રહે છે, પણ દિવસના અંતે સરવાળો શૂન્ય નીકળે.
અંધારી રાતે જંગલમાં સૂકા પાંદડા ખખડે ત્યારે આપણું મગજ તરત વિચારે છે કે વાઘ આવ્યો. પવનથી પાંદડું હલ્યું હશે એવો વિચાર મોડો આવે છે. જો પવન હોય અને તમે વાઘ માનીને ભાગી જાઓ, તો જીવ બચી જાય.
અઢી વર્ષનું બાળક અંગ્રેજી છાપું સરસ રીતે વાંચી બતાવે ત્યારે માબાપની છાતી ગજગજ ફૂલે છે. સોસાયટીમાં પેંડા વહેંચાય છે કે અમારો દીકરો જીનિયસ પાક્યો છે. પણ કડવી વાસ્તવિકતા જુદી હોય છે. આ સ્થિતિને મનોવિજ્ઞાનમાં હાઈપરલેક્સિયા કહે છે.